Mε αφορμή τις παραστάσεις του πρώτου ανεβάσματος της “Βαλκυρίας” του Βάγκνερ στην ΕΛΣ, συνεχίζουμε με το τρίτο μέρος (διαβάστε τα άλλα δύο μέρη εδώ και εδώ) ενός ενδιαφέροντος άρθρου για τους δύο μεγάλους Άρχοντες των Δακτυλιδιών: τον συνθέτη Βάγκνερ και τον καθηγητή Τόλκιν και το πως χρησιμοποιούν δύο κακόβουλα δακτυλίδια για να πούν κάτι για την ανθρώπινη κατάσταση (Άβαλον των Τεχνών) 

του Πωλ Κράουζε* 

για το VoegelinView

To δεύτερο συγκινητικό επεισόδιο στην “Βαλκυρία” είναι η πρόσωπο με πρόσωπο εξομολόγηση του Βόταν στην Βρουνχίλδη, την ηρωίδα του δράματος. Σε αυτήν την πρόσωπο με πρόσωπο συνάντηση, που από πολλές απόψεις αντανακλά την πρόσωπο με πρόσωπο συνάντηση του Ζίγκμουντ και της Ζιγκλίντε, μαθαίνουμε ότι η εμπιστοσύνη είναι ένα βασικό συστατικό της αγάπης. Χωρίς εμπιστοσύνη, μας πληροφορεί ο Βάγκνερ σε αυτήν την συγκινητική κίνηση, δεν μπορεί να υπάρξει αγάπη. (Όπως μαθαίνουμε με τραγικό τρόπο στο “Λυκόφως των θεών”). 

Η τριτη σκηνή αγάπης στην “Βαλκυρία” είναι αυτή η τραγικά ιερή σκηνή όταν η Βρουνχίλδη ανακοινώνει τον επερχόμενο θάνατο του Ζίγκμουντ στον ίδιο και την Ζίγκλίντε.  Τα δίδυμα κλαίνε το  ένα στην αγκαλιά του άλλου. Συντετριμμένη από την σκηνή ανθρώπινου έρωτα μπροστά της, η Βρουνχίλδη παρακούει την διαταγή του Βόταν και  ρίχνει την τύχη της με τους θνητούς ανθρώπους. Η συμπόνια είναι άλλη μία ουσιαστική πλευρά της αγάπης. Ακόμα περισσότερο, η συμπόνοια είναι κάτι συνειδητό- μία συνείδηση που προήλθε από την πρόσωπο με πρόσωπο εξομολόγηση που είχε με τον Βόταν. Μέσω αυτής της εξομολόγησης έμαθε τι σημαίνει συμπόνοια και με το να μαθαίνει την συμπόνοια, κατέληξε να επιδεικνύει την δυνατότερη εκδήλωση της γεμάτης συμπόνοια αγάπης, μέσω μιας άνευ όρων αγάπης για τον Ζιγκμουντ και την Ζιγκίλντε λόγω της αγάπης που είχαν ο ένας για τον άλλο. 

Κίρστεν Φλάγκσταντ, η απόλυτη Βρουνχίλδη του 20ου αιώνα

Όπως ξέρουμε ο Βόταν επεμβαίνει στην διάρκεια της μάχης ανάμεσα στον Ζίγκμουντ και τον Χούντινγκ και ο δυνητικός ήρωας, για τον οποίο ο Βόταν ήλπιζε να αρπάξει το δακτυλίδι και να το επιστρέψει στις θυγατέρες του Ρήνου, απελευθερώνοντας έτσι  τον κόσμο (και το σημαντικότερο, τον ίδιο τον Βόταν) από την κατάρα του είναι δολοφονημένος δίχως οίκτο. Η Βρουνχίλδη τρέπεται σε φυγή μαζί με την Ζιγκίλντε και την πληροφορεί ότι είναι έγκυος σε ένα παιδί, τον Ζήγκφρηντ. Την ικετεύει να παραμείνει ζωντανή για χάρη του αγοριού. Εδώ στην πρώτη από τις δύο μόνο φορές που ακούμε το λάιτμότιβ της Λύτρωσης μέσω της Αγάπης , αυτό ακούγεται περίφημα. Παρόλο που ο Ζίγκμουντ είναι νεκρός και η Ζίγκλιντ θα πεθάνει στην γέννα, ο έρωτας τους επιζεί μέσω του Ζήγκφρηντ. 

O “Ζήγκφρηντ” είναι η πιο Εγκελιανή πράξη του οπερατικού δράματος και είναι μία πράξη που εξελίσσεται από μια σειρά από αφυπνίσεις. Παρ’ όλα αυτά, η αναζήτηση που πραγματικά οδηγεί τον Ζήγκφρηντ να σκοτώσει τον Φάφνερ και να διεκδικήσει το δακτυλίδι, είναι η ανάγκη για συντροφιά. Όχι μόνο ο “Ζήγκφρηντ” είναι μια πράξη γεμάτη απο αφυπνήσεις της συνείδησης  είναι μια πράξη που εξελίσσεται μέσα από την μοναξιά. Ο Βάγκνερ μας πληροφορεί ότι η αγάπη χρειάζεται τον άλλο (όπως το κάνει και στην “Βαλκυρία”). 

O Βάγκνερ αντιστρέφει την Εγελιανή διαλεκτική με την σχέση ανάμεσα στον Ζήγκφρηντ και τον Μίμε. Και οι δύο είναι αποξενωμένοι ο ένας από τον άλλο. Ο Μίμε είναι την ίδια στιγμή αφέντης και δούλος  στον Ζίγκφριντ,  όπως ο Ζήγκφρηντ είναι αφέντης και δούλος στον Μίμε. 

Αλλά ο Μίμε δεν μπορεί να είναι ο σύντροφος στον Ζήγκφρηντ που λαχταράει το νεαρό αγόρι. Εν τω μεταξύ, ο Μίμε δεν πρόκειται να γίνει ο πατέρας στον Ζήγκφρηντ γιατί απλώς σκοπεύει να χρησιμοποιήσει τον Ζήγκφρηντ ως μέσο για να αρπάξει το δακτυλίδι για τον εαυτό του. Οι πέντε βασικοί χαρακτήρες του δράματος είναι ολομόναχοι ή συχνά απομονωμένοι η αποξενωμένοι ο ένας από τον άλλο. Ο Βόταν ταξιδεύει μόνος ως ο Περιπλανώμενος. O Μίμε, ενώ έχει δραπετεύσει από τον τυραννικό του αδελφό (Άλμπεριχ), είναι χαμένος μέσα στις μηχανοραφίες του για να κερδίσει το δακτυλίδι- και τον κόσμο – για τον εαυτό του. Ο Ζήγκφρηντ απεγνωσμένα κάνει το κέρατο του να αντηχήσει και διασχίζει την ερημιά αναζητώντας ένα σύντροφο. Παρόλο που μαθαίνει από τα ζώα που συναντά, αυτά δεν μπορούν να παρέχουν την πνευματική ανάγκη για ένα σύντροφο. Η Βρουνχίλδη είναι θαμμένη στην κορυφή ενός βουνού, έχοντας απογυμνωθεί από την θεϊκή της ιδιότητα  και έπεσε σε ύπνο από τον Βόταν για την ανυπακοή της (το λάιτμοτίβο της απάρνησης παίζεται όταν την αποχαιρετά και βάζει το ξόρκι του ύπνου) . Ο Φάφνερ, με μορφή δράκου είναι επίσης μόνος- έχοντας σκοτώσει τον ύπνο του και τυχαία κοιμάται πάνω από τον θησαυρό του μέχρι να σκοτωθεί από τον Ζήγκφρηντ. 

Ο Ζαν ντε Ρέσκε ως Ζήγκφρηντ σε φωτογραφία του Νάνταρ για την Μεττροπόλιταν Όπερα

Έχοντας καταφέρει να έχει στην κατοχή του το δακτυλίδι, αλλά χωρίς να έχει συνειδητοποιήσει την δύναμη του , ο Ζήγκφρηντ τρέχει ξαφνικά στην κορυφή του βουνού όπου νικά τον Βόταν σε μια σύντομη μάχη και βρίσκει την Βρυνχίλδη. Είναι αυτή η σύντροφος που τόσο πολύ λαχταρούσε; Και ναι και όχι. Όταν το φιλί του ανασταίνει την Βρυνχίλδη, στο οποίο εκείνη του λέει: “Ω Ζήγκφρηντ!   Ω Ζήγκφρηντ! Φως που κατακτά ! Πάντα σε αγαπούσα” ο νεαρός ήρωας έχει μάθει τον φόβο από μια γυναίκα. Ο Ζήγκφρηντ λαχταρούσε μία σύντροφο πολεμίστρια για να ζήσει μαζί της περιπέτειες στο δάσος. Παρόλα αυτά, εδώ, η μεταφυσική ολότητα της ανθρωπότητας είναι πλήρης, μέσω της ένωσης του εις γάμον ένωση του ανδρικού και του θηλυκού. Ο Ζήγκφρηντ δίνει στην Βρουγχίλδη το δακτυλίδι ως απόδειξη της αγάπης τους. Ο έρωτας πάει πέρα από την συντροφικότητα. Η υψηλότερη πραγματικότητα της συντροφικότητας είναι στον γάμο. 

Από το ανέβασμα του “Ζήγκφρηντ” από την όπερα της Αυστραλίας Photo: Wallis Group

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ…

* O Paul Krause είναι κλασσικιστής, podcaster και  αρχισυντάκτης στο VoegelinView ένα διαδικτυακό περιοδικό τέχνης και θεωρητικών σπουδών της Eric Voegelin Society, αφιερωμένης στην προώθηση του έργου του φιλοσόφου ‘Ερικ Βέγκελιν. Έχει σπουδάσει δίπλα στον μεγάλο συντηρητικό φιλόσοφο  Σερ Ρότζερ Σκρούτον. Είναι ο συγγραφέας των βιβλίων  Finding Arcadia: Wisdom, Truth, and Love in the Classics (Academica Press, 2023) και The Odyssey of Love: A Christian Guide to the Great Books (Wipf and Stock, 2021). 

Με αφορμή το πρώτο ανέβασμα της “Βαλκυρίας” του Βάγκνερ από την ΕΛΣ σε συμπαραγωγή με την Βασιλική όπερα της Δανίας, συνεχίζουμε με το δεύτερο μέρος (το πρώτο μέρος εδώ) ενός ενδιαφέροντος άρθρου για τους δύο Άρχοντες των Δακτυλιδιών , τον συνθέτη Ριχάρδο Βάγκνερ και τον καθηγητή Τόλκιν και πως χρησιμοποιούν δύο κακόβουλα δακτυλίδια για να πούν κάτι πνευματικό για την ανθρώπινη κατάσταση.

του Πώλ Κράουζε 

για το VoegelinView 

Πάνω από όλα, η γενική ιστορία του “Άρχοντα των δακτυλιδιών” είναι ένα εσχατολογικό δράμα ντυμένο σαν ιστορία φαντασίας. Μέρος της γοητείας του “Άρχοντα των Δακτυλιδιών” βρίσκεται είναι ότι κινείται στην ψυχολογία του καλού εναντίον του κακού και μια τελική σύγκρουση με ένα “χάπυ έντ”. Ο “Αρχοντας των Δακτυλιδιών” είναι ένας  κρυπτοχιλιαστικός μύθος, όπου τα κακά της ιστορίας και της ανθρωπότητας εξιλεώνονται και μια όμορφη γαλήνη γεννιέται η οποία εκπροσωπεί τον “παράδεισο” που όλοι επιθυμούμε. 

Σε αντίθεση, ο Ριχάρδος Βάγκνερ “ήταν ένας καλλιτεχνης με ατζέντα, και αυτή η ατζέντα δεν ήταν τίποτα λιγότερο από την σωτηρία της ανθρωπότητας ” όπως έχει πει ο παλιός δάσκαλος μου Ρότζερ Σκρούτον. Ο κύκλος του “Δακτυλιδιού” του Βάγκνερ δεν λέει καμμιά καινούργια ιστορία. Ένα υπέροχο σκηνικό νατουραλιστικού κήπου, μια  ηρωϊκή περιπέτεια, το σκότωμα ενός δράκου, μια προδοσία, μία αδελφοκτονία και η πτώση του ανθρώπου από την πρωταρχική χάρη, όλα αυτά έχουν μακρές παραδόσεις που πηγαίνουν πίσω χιλιάδες χρόνια, πριν ο Βάγκνερ κάνει την εμφάνιση του. Παρόλα αυτά, ο τρόπος που ο Βάγκνερ λέει την ιστορία ήταν κάτι καινούργιο. 

Ο μεγάλος συντηρητικός φιλόσοφος Ρότζερ Σκρούτον , ο ιδανικός ερμηνευτής του “Δακτυλιδιού” του Βάγκνερ

Η έκφραση του Βαγκνερικού Gesamtkunstwerk, του συνολικού έργου τέχνης, που αναπαρίσταται  καλύτερα μέσω της χρήσης εκ μέρους του συνθέτη των λάιτμοτίβς αποτελούν την νέα πλευρά του δράματος του Βάγκνερ. Η ποίηση, το τραγούδι και η μουσική, όλα ενώνονται για να πούν την ιστορία, αλλά η μουσική παίρνει τον βασικό ρόλο και λέει η ίδια την ιστορία. Από τότε η επίδραση του Βάγκνερ έχει γίνει αισθητή, ειδικά στο Χόλλυγουντ, όπου το λάιτμοτίβ έχει γίνει βασικό στοιχείο της μουσικής του Τζων Γουίλλιαμς, του πιο αξιοσημείωτου ανάμεσα στους κινηματογραφικούς συνθέτες του Χόλλυγουντ. 

Το λάιτμότιβ του Βάγκνερ μεταφυτεύθηκε στα συμφωνικά σάουντρακς του Τζων Γουίλλιαμς

Το “Δακτυλίδι των Νιμπελούνγκεν” (η πιο σωστά του Νίμπελουνγκ) είναι μια πολύ διαφορετική ιστορία από τον “Αρχοντα των δακτυλιδιών” του Τόλκιν, γιατί το “Δακτυλίδι” του Βάγκνερ είναι ένα Χεγκελιανό και ψευδό-Φώυερμπαχιανό δράμα για τις απαρχές της αγάπης και πως η αγάπη – και όχι η νόμιμη εξουσία- νικά το κακό. Ο Βάγκνερ αγγίζει την καρδιά της ανθρώπινης κατάστασης με ένα τρόπο που το έργο του Τόλκιν ποτέ δεν έκανε, παρόλο που ο Τόλκιν ποτέ δεν ενδιαφερόταν να μπει στην καρδιά της αγάπης και της λαγνείας, του ιερού και του ανίερου, του θανάτου και της λύτρωσης με τον τρόπο που έκανε ο Βάγκνερ. 

Kάποιος δεν μπορεί να καταλάβει, για να μην πούμε να εκτιμήσει, τον Βάγκνερ, χωρίς μερικά από τα πνευματικά ρεύματα στα οποία είχε βουτήξει. Οι φιλόσοφοι που περισσότερο από άλλους επηρέασαν τον Βάγκνερ και την κοσμοθέαση του ήταν ο Λούντβιχ Φώυερμπαχ, ο Γκέοργκε Β. Φ. Χέγκελ και ο Άρθουρ Σοπενχάουερ. Ο Φώυερμπαχ και ο Χέγκελ ήταν εκείνοι με την μεγαλύτερη επιρροή πάνω στον Βάγκνερ για την σύνθεση του “Δακτυλιδιού”. Ο Φώυερμπαχ υποστήριζε την τότε σκανδαλώδη θέση του ότι οι θεοί ήταν παράσταση της ανθρώπινης φαντασίας και πόθου. Αυτό γίνεται πιο εμφανές στην δημιουργία των διάφορων θεών και τών ρόλων τους στον κύκλο του “Δακτυλιδιού”: ο Βόταν ο θεός που εκφράζει την λογική και την σκέψη, η Ερντα η αναπαράσταση της διαίσθησης και ο Λόγκε – ο πιο Φώυερμπαχικός θεός – είναι η ανθρώπινη συνείδηση, στην πιο ρασιοναλιστική μορφή, ο διάβολος που στέκεται στον ώμο του ανθρώπου και τον τσιγκλά. Η φιλοσοφία της συνείδησης του Χέγκελ άσκησε επίσης επιρροή στον Βάγκνερ. 

Σοπενχάουερ και Χέγκελ: Δύο Γερμανοί φιλόσοφοι που επηρέασαν το έργο του Βάγκνερ

Από τον Χέγκελ, ο Βάγκνερ πήρε την πίστη ότι η εξέλιξη της συνείδησης οδήγησε στην πραγμάτωση της αγάπης. Ο Χέγκελ μπορεί να προώθησε την φιλοσοφία του περί ηθικής συνείδησης ως μια κίνηση  προς την πραγματοποίηση μιας ηθικής κοινότητας,  ενώ ο Βάγκνερ την αγκάλιασε για πιο ατομικιστικούς λόγους, αλλά το γενικό πλαίσιο της κατανόησης μέσω του αγώνα είναι έντονα συνυφασμένο μέσα στο δράμα. Μετά, υπήρξε το πάθος των νεανικών πολιτικών ημερών του Βάγκνερ, όταν ο φιλελευθερισμός και σοσιαλιστικός εθνικισμός απλωνόταν σαν φωτιά σε όλη την Ευρώπη και η συμμετοχή του Βάγκνερ στην Επανάσταση του 1848, που τον υποχρέωσε να διαφύγει (από το κρατίδιο της Σαξωνίας). “Ο Χρυσός του Ρήνου” και “Η Βαλκυρία” αποτυπώνουν αυτό το όνειρο της ενωμένης και ισότιμης Γερμανία, που πετάει τα λείψανα του νέου  πτώματος της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, διατηρώντας όμως τις πανάρχαιες και ευγενικές ρίζες της και αναπτύσσοντας τις προς τους νέους ορίζοντες που προσφέρει η μοντερνικότητα . 

Κολλάζ που παρουσιάζει τον Βάγκνερ ως ένοπλο επαναστάτη στην εξέγερση της Δρέσδης τον Μάιο του 1849

Ως γνωστόν, ο Βάγκνερ σταμάτησε την σύνθεση του μετά την “Βαλκυρία” και δεν θα επέστρεφε σε αυτήν για αρκετό καιρό.  Άλλαξε τις πολιτικές του απόψεις και στην πορεία δεν πίστευε πλέον σε πολιτικές λύσεις στα σημαντικά ερωτήματα και προβλήματα της ζωής. Έτσι το δράμα μετατοπίζεται, έτσι η ιστορία προχωράει. Από την προοπτική ενός πολιτικού δράματος σε αυτό το πιο συναρπαστικό ερωτικό έπος που ανέβηκε ποτέ επί σκηνής. 

Ο “Χρύσος του Ρήνου” ανοίγει με μια εξαιρετική γαλήνη του Ρήνου και με τις θυγατέρες του Ρήνου να παίζουν αισθησιακά στον ποταμό.  Ο Άλμπεριχ. Ο άσχημος νάνος και σκληρός άνδρας, εμφανίζεται στην σκηνή. Αιχμαλωτίζεται από την απατηλή ομορφιά και τελειότητα των θυγατέρων του Ρήνου. Οι θυγατέρες του Ρήνου τον κοροίδεύουν και τον χλευάζουν. Θυμωμένος και τωρα έχοντας σκοπό τον βιασμό, ο Άλμπεριχ τσαλαβουτά στο ποτάμι για να πιάσει τις θυγατέρες του Ρήνου. Παλεύοντας με τις κόρες του Ρήνου, ο Άλμπεριχ ξαφνικά καταλαμβάνεται από τον θησαυρό που κάθεται στο βάθος της κοίτης του ποταμού.  H Βόγκλίντε και η Βελγκούντε, οι ανεύθυνες θυγατέρες του Ρήνου, πληροφορούν τον Άλμπεριχ για τον θησαυρό και πως μπορεί να σφυρηλατηθεί σε δακτυλίδι και δίνει σε αυτόν που το φοράει αμέτρητη δύναμη, αλλά στην πορεία θα ξεχάσει  την αγάπη (το λάιτμότιβ της απάρνησης παίζει αυτήν την στιγμή). Ο Άλμπεριχ παλεύει με τις θυγατέρες του Ρήνου , όχι πλέον για να τις βιάσει,α λλά για να αρπάξει τον θησαυρό.  Το πετυχαίνει και προς απογοήτευση της Φλόσχίλντε για την ανευθυνότητα της αδελφής της, φεύγει μαζί τον θησαυρό. 

Οι κόρες του Ρήνου κλαίνε για την αρπαγή του χρυσού τους Εικονογράφηση του Άρθουρ Ρέκχαμ

Πίσω στο βασίλειο των θεών, ο Βόταν είναι παρανοϊκός σχετικά με την επερχόμενη ημέρα της Κρίσης. Την Βαλχάλλα για να αποτρέψει την πτώση των θεών. Παίζουν και άλλοι παράγοντες. Η Φρίκε, η σύζυγός του, θέλει η Βαλχάλλα να ολοκληρώθεί για να μπορούν ξανά να μοιρασθούν ξανά ένα ζεστό κρεβάτι τραπέζι. Ο Φάζολτ και ο Φάφνερ, τα δύο αδέλφια Γίγαντες, που έχουν στρατολογηθεί για το κτίσιμο της Βαλχάλα, απαιτούν πληρωμή για τις υπηρεσίες τους. Ο Βόταν εντυπωσιάζει την Φρέια, την θεά ης ομορφιάς και του έρωτα, ως ένα είδος προκαταβολής στους Γίγαντες. Αβέβαιος του πως να πληρώσει τους Γίγαντες και να απελευθερώσει την Φρέια, ο Λόγκε εμφανίζεται και πληροφορεί τον Βόταν για ένα μεγάλο θησαυρό, τον οποίον μπορεί να χρησιμοποιήσει για να ξεπληρώσει τους Γίγαντες. . Ο Λόγκε λέει στον σοφισμό ότι το να κλέψεις από έναν κλέφτη δεν είναι κλοπή. Πεπεισμένος από τον εκλογικευμένο σοφισμό του Λόγκε, ο Βόταν αναχωρεί για την υπόγεια κόλαση, στην οποία κατοικούν οι Νιμπελούγκεν, ξεγελά τον Άλμπεριχ και του κλέβει το Τάρνχελμ το δακτυλίδι και τον υπόλοιπο θησαυρό. Ο Άλμπεριχ καταριέται το δακτυλίδι και το λαίτμότιβ της κατάρας ακούγεται για πρώτη φορά. Το δράμα του έρωτα, της λαγνείας, της δύναμης, της εξαπάτησης, της προδοσίας και της θυσίας έχει ξεκινήσει. 

Ο Άντον Βαν Ρούυ ως Βόταν στο “Δακτυλίδι των Νιμπελούγκεν γύρω στο 1900 .

Εκείνο που κάνει το “Δακτυλίδι” τόσο δυναμικό δράμα είναι το πως αντιπαραθέτει την αγάπη με την εξουσία.  Μέσα από τα λάιτμοτίβα της κατάρας και της απάρνησης, το κοινό ακούει την δυσοίωνη πραγματικότητα που κουβαλάει το δακτυλίδι. Αυτοί που καταλήγουν να το έχουν στην κατοχή τους πρέπει να ξεχάσουν την αγάπη. Έτσι όταν ο Βόταν το  χρησιμοποιεί για να ξεπληρώσει τον Φάφνερ και τον Φάζολτ, το λάιτμότιβ της κατάρας παίζει καθώς τα αδέλφια διαπληκτίζονται και ο Φάφνερ κτυπάει με ρόπαλο μέχρι θανάτου τον Φάζολτ. Η αγάπη μου μοιραζόταν τα αδέλφια, για την οποία λέει ο Φάφνερ με τραγικό τρόπο στον Ζίγκφρηντ πριν πεθάνει, εξατμίζεται την στιγμή που “κερδίζει” το δακτυλίδι . Ανάμεσα στον Βάγκνερ και τον Τόλκιν, οι αντικρατιστές ελευθεριακοί ώφειλαν να αγαπήσουν περισσότερο τον Βάγκνερ- επειδή  είναι η καταδίκη εκ μέρους του Βάγκνερ της πολιτικής και της εξουσίας που εμπεριέχει το δράμα. 

 Όπως έχω γράψει αλλού, ο κύκλος του  “Δακτυλιδιού” “είναι ένας μύθος θυσιαστικής αγάπης και πως η θυσιαστική αγάπη είναι η μόνη πραγματική μορφή αγάπης που παρέχει νόημα, λύτρωση και σωτηρία στους θνητούς ανθρώπους , που είναι αφιερωμένοι να επιστρέψουν στην σκόνη, από την οποία προήλθαν”. Η πορεία προς την αγάπη ξεκινά με τον αρχέγονο έρωτα (με την σεξουαλική έννοια) όπως βλέπουμε στο “Χρυσό στου Ρήνου” και τους πόθους του Άλμπεριχ να ικανοποιήσει την σεξουαλική ορμή του μέσω του βιασμού των θυγατέρων του Ρήνου. Ο αρχέγονος έρωτας φαίνεται στο Πρελούδιο (ή στην  Πράξη Α!) να είναι ανεπαρκής  για την πληρότητα της αγάπης και ένας λόγος για την πτώση, την κατάχρηση και την τυραννία. 

Ο Άλμπεριχ και οι κόρες του Ρήνου. Εικονογράφηση του Άρθουρ Ράκχαμ

Η “Βαλκυρία” εξελίσσει αυτό το δράμα του έρωτα που ξεδιπλώνεται για να αποκαλύψει τα όρια του έρωτα μέσω της ερωτικής πράξης. Ο ερωτικός πόθος ολοκληρώνεται αναγκαστικά στην ερωτική πράξη, με την οποια πραγματεύεται αυτό το μέρος του έργου. Ενώ τα δίδυμα, ο Ζίγκμουντ και η Ζιγκλίντε θα ολοκληρώσουν τον ερωτα τους – διαπράττοντας  το έγκλημα της αιμομιξίας που η Φρίκε θα αναθέσει στον Βόταν να υπερασπιστεί μέχρι το τέλος της πράξης – ο έρωτας τους πηγαίνει πέρα από το απλό σέξ. 

Υπάρχουν τρεις συγκλονιστικές γεμάτες αγάπη σκηνές στην “Βαλκυρία”. Η πρώτη είναι όταν ο εξαντλημένος πολεμιστής Ζίγκμουντ φτάνει στο σπίτι της Ζιγκλίντε και του μπάσταρδου συζύγου Χούντλινγκ. Η Ζιγκλίντε συμπάσχει με τον εξαντλημένο πολεμιστή με μια γυναικεία χάρη και μυστήριο που δεν έχουμε δεί από τότε που η Ρεβέκκα βοήθησε τον υπηρέτη του Αβραάμ στο βιβλίο της “Γένεσης”. Καθώς η Ζιγκλίντε περιποιείται τον εξαντλημένο Ζίγκμουντ, το λάιτμότιβ της αγάπης- το πιο όμορφο και σημαντικότερο λάιτμότιβ που θα μεταμορφωθεί σε λάιτμότιβ της Λύτρωσης μέσω της Αγάπης —ακούγεται. Η πρώτη στιγμή του λάιτμότιβ της αγάπης στερείται του σεξ. Αυτό που αποκαλύπτει εδώ ο Βάγκνερ είναι ότι η συμπόνοια είναι μία αναγκαία πλευρά της αγάπης (αλλά όχι η απόλυτη έκφραση της αγάπης). 

Η Εύα Μαρία Γουέστμπρεκ ως Ζίγκλιντ και ο Τζόνας Κάουφμαν ως Ζίγκμουν Photo credit: Ken Howard /Metropolitan Opera

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ…

Mέ αφορμή το πρώτο ανέβασμα της “Βαλκυρίας” στην Ελλάδα ρίχνουμε μια ματιά στους δύο Άρχοντες των Δακτυλιδιών, τον συνθέτη Ριχάρδο Βάγκνερ και τον καθηγητή Τόλκιν και πως χρησιμοποιούν δύο κακόβουλα δακτυλίδια για να μας πουν κάτι για την ανθρώπινη κατάσταση 

του Πώλ Κράουζε*  

To “Δακτυλίδι των Νίμπελούνγκεν” του Ριχάρδου Βάγκνερ είναι ένα αριστούργημα της μοντέρνας τέχνης και πιθανώς ο μεγαλύτερος θρίαμβος του καλλιτεχνικού πνεύματος από το 1800 και μετά. “Ο Άρχοντας των Δακτυλιδιών” του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν θεωρείται επίσης ένα λογοτεχνικό αριστούργημα και ψηφίσθηκε το “πιο αγαπημένο μυθιστόρημα” του Ηνωμένου Βασιλείου κατά την διάρκεια ανάλογου  δημοψηφίσματος του BBC. Kαι οι δύο ιστορίες αντλούν από την Βορειοευρωπαϊκή μυθολογία με τον Βάγκνερ να μπολιάζει την δικιά του ιστορία με το Γερμανικό φολκλόρ και μύθο και ο Τόλκιν να φέρνει έναν αόρατο Καθολικισμό και έναν εγγλέζικο παστοραλισμό (ειδυλλιακή σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και την αγροτικό περιβάλλον) στο δικό του δράμα. Το έργο του Τόλκιν έχει αποδειχθεί οικονομικά πετυχημένο, γεννώντας μια σειρά από ταινίες τόσο κινουμένων σχεδίων όσο και με ηθοποιούς, ενώ το οπερατικό δράμα του Βάγκνερ συνεχίζει να είναι βασικό έργο του λυρικού θεάτρου σε Λονδίνο και τις Ηνωμένες Πολιτείες, σχεδόν 150 χρόνια μετά την σκανδαλώδη και αποτυχημένη πρεμιέρα στην Βαυαρία παρόλο την μόνιμο χλεύασμα των αρχικών προθέσεων του συνθέτη. 

Ο Αποχαιρετισμός του Βόταν από την “Βαλκυρία” του Ριχάρδου Βάγκνερ. Πίνακας του Ντέλιτζ

Οι ομοιότητες ανάμεσα στις δύο ιστορίες έγιναν σημείο εστίασης, ειδικά από όταν ο Πήτερ Τζάκσον αποφάσισε να μεταφέρει τις ιστορίες του Τόλκιν στην μεγάλη οθόνη. Στο κάτω κάτω της γραφής και οι δύο έχουν ένα κακόβουλο δακτυλίδι στην καρδιά της ιστορίας τους. Εκεί βέβαια οι ιστορίες παρεκκλίνουν με ριζικό τρόπο και απορριπτέες συζητήσεις σχετικά με το κατά πόσο ο Τόλκιν “έκλεψε” από τον Βάγκνερ μας αποσπούν από το ολοφάνερο: ότι ο ίδιος ο Τόλκιν σημείωσε “Και τα δύο δακτυλίδια είναι στρογγυλά και εκεί σταματάει η ομοιότητα ”. Ως Καθηγητής της Αγγλο-Σαξωνικής γλώσσας και γνώστη  της Βορειοευρωπαϊκής Μυθολογίας, εκείνο που δεν μπορεί να αρνηθεί κανείς είναι ότι ο Τόλκιν άντλησε επιρροές από την ίδια πηγή με τον Βάγκνερ. Παρόλο το ίδιο υλικό από όπου άντλησαν έμπνευση- την Ισλανδική Έδδα- οι δύο τους προχώρησαν να πουν τελείως διαφορετικές ιστορίες. 

Το έργο του Τόλκιν είναι μια ιστορία για την αρετή και την σωστή εξάσκηση της εξουσίας, μαζί με το να περιέχει τον βαθύ και παμπάλαιο συντηρητισμό του καθηγητή, βασισμένο στο δέσιμο με την γη και το Νεοπλατωνικό ιδεώδες του να βρει κανείς πατρίδα στην θεϊκή τάξη που έχει εμφυτευθεί στην Φύση. Το έργο του Τόλκιν για χόμπιτ, ανθρώπους, ένα νάνο, ένα εξωτικό και ένα μάγο, που ξεκινούν μια πορεία για να καταστρέψουν το δακτυλίδι κυριαρχείται από παρέλαση και τραγούδι. Οι πρωταγωνιστές μας, ειδικά ο Φρόντο Μπάγκινγκς και ο Σάμγουάιζ Γκάμτζη πορεύονται και πορεύονται και πορεύονται.  Το τοπίο και η προέλαση είναι χορταστικά στην διάρκεια του “Άρχοντα των Δακτυλιδιών” και προσθέτουν μια γραφική ζωντάνια στην διήγηση: “ Οι σκιές των δένδρων ήταν μακριές και λεπτές στο γρασίδι καθώς ξεκίναγαν πάλι. Το λυκόφως τους περιτριγύριζε καθώς έμπαιναν κρυφά στο μονοπάτι. Ο δυτικός άνεμος αναστέναζε ανάμεσα από τα κλαδιά. Τα δένδρα ψιθύριζαν. Σύντομα ο δρόμος ξεκίνησε να κυλάει απαλά αλλά σταθερά στο σούρουπο.” 

Illustration: Kilian Erg

Για όλην την κριτική που κατευθύνθηκε από λάτρεις του Τόλκιν στον Πήτερ Τζάκσον, εκείνο για το οποίο μπορεί να λεχθεί ότι σωστά ο Τζάκσον δέχθηκε κριτική είναι ότι συρρίκνωσε την κεντρική θέση που είχε ο Σάρουμαν ως ο βασικός κακός του βιβλίου.     

Ο Σάρουμαν, ο πιο σοφός και δυνατός από όλους τους μάγους υποκύπτει στον πειρασμό της εξουσίας, που εκπροσωπούν το δακτυλίδι και ο Σάουρον. Καταστρέφει το δάσος, τον κόσμο της ζωής γύρω από τον πύργο του και εξαπολύει τις τερατώδεις μηχανές πολέμου, που ο ίδιος δημιούργησε. Ενώ το Φρούριο Άϊζενγκάρντ τελικά καταλαμβάνεται, ο Σάρουμαν το σκάει, την στιγμή που οι ήρωες μας υπερασπίζονται την Μίνας Τίριθ και μπαίνουν κρυφά στην Μόρντορ, καταλαμβάνοντας το Σάιρ και επιβάλει εκεί την όξινη   ιδεολογία της εκβιομηχάνισης, πριν ανατραπεί και τελικά σκοτωθεί από τον Φρόντο, τον Σάμ και όλους τους υπόλοιπους χόμπιτ του Σάιρ στην επιστροφή τους στα σπίτια τους που τόσο είχαν νοσταλγήσει. Η εκβιομηχάνιση είναι ο μεγάλος εχθρός στον “Άρχοντα των δακτυλιδιών” και ο Σάρουμαν, ο Σάουρον και οι υπόλοιποι είναι απλώς εκφραστές του πνεύματος που κτίζει “σκοτεινούς σατανικούς μύλους”. 

Ο Κρίστοφερ Λη ως Σάρουμαν στον κινηματογραφικό “Αρχοντα των Δακτυλιδιών”

Άλλη μία από τις αληθινά παιδαγωγικές πλευρές του έργου του Τόλκιν είναι η άποψη πως η θυσία κουβαλά το βάρος  να οδηγήσει το δακτυλίδι στην καταστροφή του. Η θυσία, υπονοεί ο Καθολικός Τόλκιν σε όλη την διάρκεια της ιστορίας, είναι η μεγάλη δύναμη της σωτηρίας. Περισσότερο και από την επιστροφή του βασιλιά, όσο σημαντική και αν είναι εκείνη, είναι η θυσία που θριαμβεύει ενάντια στις δυνάμεις του κακού. 

Οι ταινίες του Τζάκσον είναι αξιέπαινες στο ότι δείχνουν το πόσο μακρυά πάει η στοργή που νοιώθει ο Σάμ για τον Φρόντο και τις θυσίες που κάνει για να δει ολοκληρωμένη την αναζήτηση τους. Παρόλα αυτά, ο τρόπος που η ταινία απεικονίζει τον Σαμ ωχριά μπροστά στον Σάμγουαιζ του Τόλκιν, που είναι ο αδιαμφισβήτητος ήρωας των μυθιστορημάτων. Ο ίδιος ο Τόλκιν είπε σε ένα γράμμα του προς τον άνθρωπο που υπήρξε η πραγματική έμπνευση για τον Σαμ: “ Μπορώ να σου πώ μόνο, προς ανακούφιση σου, ότι ο “Σάμ Γκάμτζη” της ιστορίας μου είναι ο πιο ηρωϊκός χαρακτήρας, που τώρα λατρεύεται, από πολλούς αναγνώστες μου, παρόλο που η καταγωγή του είναι αγροτική”.  

Ο Σαμγουάιζ ως σύμβολο της θυσιαστικής φιλίας και πρότυπο Χριστιανού

Σε όλη την διάρκεια του “Άρχοντα των Δακτυλιδιών” βλέπουμε τον Σάμγουάιζ να κουβαλά το βάρος μιας φιλίας γεμάτης αίσθησης του καθήκοντος, συμπεριλαμβανομένου του δακτυλιδιού στις φωτιές του Βουνού της Καταστροφής. Χωρίς τον Σαμ, ο Φρόντο και το δακτυλίδι ποτέ δεν θα έφταναν στον τελικό προορισμό τους  Όπως γράφει και ο Τόλκιν με χάρη και ποιητικό τρόπο “Σε αυτήν την ώρα της δοκιμασίας ήταν η στοργή του Σαμ για τον αφέντη του που βοήθησε περισσότερο από όλα να τον κάνει να μείνει σταθερός (στην αποστολή του), αλλά βαθιά μέσα του ζούσε ακόμα ακατάβλητη η απλή αίσθηση λογικής του χόμπιτ: ήξερε στο βάθος της καρδιάς του ότι δεν είναι αρκετά μεγάλος για να κουβαλήσει ένα τέτοιο βάρος , ακόμα και αν τέτοια οράματα δεν ήταν απλώς ένα ξεγέλασμα για να τον προδώσει.” Η φύση του Σάμ αποκαλυπτεται στο νιάξιμο του για το Μπίλ το Πόνυ. Ο Πλούταρχος είπε ότι καταλαβαίνεις έναν άνθρωπο από το πως φέρεται στα ζώα, και εδώ ο Σάμγουάιζ Γκάμτζι είναι ο πιο ολοκληρωμένος χόμπιτ που έζησε ποτέ. 

Το έργο του Τόλκιν συμπεριλαμβάνει τρεις αναγνωρίσιμες ερωτικές υπο-πλοκές: τον έρωτα ανάμεσα στον Άραγκορν και την Άργουεν, ανάμεσα στον Σάμ και την Ρόζι και της Εόγουϊν για τον Άραγκορν. Αυτός της Εόγουϊν είναι ο πιο δυναμικός, εν μέρει γιατί ο έρωτας της για το Άραγκορν είναι δίχως ανταπόκριση. Παρόλο που ο Αραγκόρν δεν ανταποκρίνεται και δεν μπορεί να αναταποκριθεί στον έρωτα της, εκείνη είναι ακόμα ερωτευμένη με τον Άραγκορν μέσα από τις ταλαιπωρίες και τις δοκιμασίες (για να μην αναφέρουμε ότι είναι η πιο ανεπαίσθητα ορατή στα βιβλία εκτός από τον γάμο του Σαμ και της Ρόζι στο τέλος της “Επιστροφής του Βασιλιά”). 

Παρόλα αυτά, η ερωτική διάσταση του “Άρχοντα των δακτυλιδιών” είναι κατά κάποιον τρόπο αδύναμη, αν και μόνο γιατί ο έρωτας δεν είναι το κεντρικό θέμα στο έργο του Τόλκιν. Η θυσία του Σαμ, η καταστροφή του κόσμου από την ιδεολογία εκβιομηχάνισης του Σάρουμαν για το τέλος του μαζικού πολέμου και η αρετή της επιμονής είναι τα βασικά θέματα που κινούν τον “Άρχοντα των δακτυλιδιών” από το Σάιρ στις φωτιές του Βουνού της Καταστροφής και ξανά πίσω . Η αγάπη είναι πολύ στενά συνδεδεμένη με όλα αυτά  τα θέματα και τους αγώνες, αλλα όχι το κεντρικό θέμα του έργου του Τόλκιν. Η μεγαλύτερη αγάπη που κινεί το έργο είναι η γεμάτη αυτοθυσία  φιλία του Σαμ για τον Φρόντο – κάτι που στερείται του ερωτισμού, τόσο συχνό σε πολλές ρομαντικές πλοκές στην μυθοπλασία φαντασίας. (Θα έπρεπε, παρόλα αυτά να σημειώσω ότι η κεντρικότητα του ερωτικού στοιχείου και του  libido dominandi είναι πιο πολύ θεατή στο Legendarium και στους μεγάλους μύθους της Μέσης Εποχής στην Πρώτη Εποχή, εδικά στην λεπτομερή περιγραφή της πτώσης της Γκόντολιν)

 Μία από τις πιο περίεργες πλευρές του πως γίνεται αντιληπτός ο Τόλκιν στο κοινό είναι πως οι αποκαλούμενοι αμερικανοί φιλελεύθεροι (σημ μετ: εννοεί της αριστεράς) έχουν προσκολληθεί στο υποτιθέμενο αντιεξουσιαστικό μήνυμα του έργου. Το πρόβλημα είναι ότι ο Τόλκιν δεν παρουσιάζει κανένα αντιεξουσιαστικό μήνυμα στο έργο του. Η εξουσία δεν είναι κάτι εκ γενετής κακό, η εξουσία πρέπει να ασκείται μέσα σε σωστά όρια και μέσω σωστής εξουσίας. Είναι μια πολύ Καθολική και πολύ ιεραρχική άποψη.  Οι Επίτροποι της Γκόντορ, και πιο ειδικά ο Ντένεθορ Β!, είναι αδύνατοι να νικήσουν  την επέλαση του κακού, όχι γιατί είναι ίδιοι κακοί- ο Ντενέθορ είναι πιο συμπαθητική, αν όχι τραγική φιγούρα στο βιβλίο (σε αντίθεση με την κινηματογραφική μεταφορά) – η επειδή στερούνται της δύναμης να αντιμετωπίσουν το κακό, αλλά επειδή είναι απλοί επιστάτες του θρόνου και όχι εκπρόσωποι της νόμιμης δύναμης και εξουσίας. Ο αληθινός κληρονόμος του Αϊζιλντουρ πρέπει να ξαναενώσει αυτό που έσπασε από τα λάθη τους πριν από πολύ καιρό. Κανένας επιστάτης δεν μπορεί να το διορθώσει. 

Αιμορραγώντας μέσα στις σελίδες του Άρχοντα των Δακτυλιδιών” υπάρχει μία πολύ Καθολική κατανόηση της πολιτικής φιλοσοφίας: νομιμότητα της διαδοχής στον θρόνο. Ο Άραγκορν δεν είναι μόνο ο ενσαρκώμενος Χριστός της ιστορίας (αληθινά ο Άραγκορν ως Χριστός είναι μια υπερτιμημένη ερμηνεία), είναι, πιο αληθινά και αντιπροσωπευτικά, ο Ιακωβινικός νόμιμος διεκδικητής στον θρόνο (αναφορά στην Καθολική Εξέγερση των οπαδών του Ιάκωβου Β!). Ο Τόλκιν, η πιο συντηρητική (με την πολιτική έννοια)  λογοτεχνική φυσιογνωμία του 20ου αιώνα, ήταν Ιακωβίνος ψυχή και πνεύματι. Αυτό αντανακλανάται στον Άραγκορν, από την στιγμή που μόνο ο Άραγκορν, ο πραγματικός κληρονόμος του Άϊζιλντουρ, είναι αυτός ο οποίος μπορεί να ασκήσει  την εξουσία στην Γκόντορ – και γενικότερα τους ανθρώπους- ώστε να προκύψει κάτι εποικοδομητικό  και χρήσιμο. Πουθενά ο Τόλκιν δεν καταδικάζει την εξουσία ως τέτοια, αντίθετα καταδικάζει την άσκηση της εξουσίας από παράνομους διεκδικητές και αποκαλύπτει το ρεύμα διάβρωσης και διαφθοράς που αυτή φέρνει. 

Ο Άραγκορν ως νόμιμος κληρονόμος του Άϊζιλντουρ παραπέμπει στον Βασιλεα Ιάκωβο Β!, σύμβολο για τον Καθολικό Τόλκιν

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ 

* Ο Paul Krause είναι ο αρχισυντάκτης του VoegelinView, της ηλεκτρονικής εφημερίδας τέχνης,  και κλασσικών σπουδών της Eric Voegelin Society, αφιερωμένης στην προώθηση του έργου του φιλοσόφου Έρικ Βέγκελιν. Είναι αρθρογράφος, κλασσικιστής και podcaster. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγκχαμ δίπλα στον συντηρητικό φιλόσοφο Σερ Ρότζερ Σκρούτον. Τα βιβλία του συμπεριλαμβάνουν τα Finding Arcadia: Wisdom, Truth, and Love in the Classics (Academica Press, 2023) και The Odyssey of Love: A Christian Guide to the Great Books (Wipf and Stock, 2021).