Έκλεισαν την Δευτέρα 18 Μαρτίου, 150 χρόνια από την γέννηση του Ρώσσου εμιγκρέ φιλοσόφου, θεολόγου και Χριστιανού υπαρξιστή Νικολάι Μπερντγιάεφ. Ενός γίγαντα της σκέψης διάσημου για την υπεράσπιση της ελευθερίας στα γραπτά και την ζωή του και για την φιλοσοφία του ανθρώπινου προσώπου (όπως αυτή νοείται στην Ορθοδοξία). Εμείς σκεφθήκαμε να τιμήσουμε την μνήμη του με ένα διαφορετικό άρθρο γραμμένο από την πένα του μεγάλου παραδοσιοκράτη Mπράντλεϋ Μπίρζερ (μελετητή του Τόλκιν ανάμεσα σε άλλα) που τον τοποθετεί στην μεγάλη λίστα Ευρωπαίων και Αμερικανών χριστιανών ουμανιστών.
του Μπράντλεϋ Μπίρζερ
Εις μνήμην του Ανατολικού Ορθόδοξου προφήτη Νικολάι Μπερντγιάεφ (18 Μαρτίου 1874 – 24 Μαρτίου 1948)
Ένα είδος περίεργου αλλά δελεαστικού ακαδημαϊκού παζλ για μένα είναι να ανακαλύπτω και να εμβαθύνω στα έργα ενδιαφέρουσων προσωπικοτήτων του 20ου αιώνα που έχουν σε μεγάλο βαθμό ξεχαστεί. Και, με τον όρο «ενδιαφέρουσες φιγούρες», εννοώ ιδιαίτερα εκείνους που ενστερνιζόταν μορφές θρησκευτικού ουμανισμού και τους συμμάχους τους.
Όλοι θυμούνται, για παράδειγμα, τον Γκίλμπερτ Τσέστερτον, τον Τ.Σ. Έλιοτ, τον Κ.Σ. Λιούις, τον Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, και πιο πρόσφατα την Φλάννερυ Ο’ Κόννορ και τον Γουώλκερ Πέρσυ. Ακόμα κι αν κανείς δεν έχει διαβάσει κανένα από τα αντίστοιχα έργα τους, τα ονόματά τους κυκλοφορούν με εξοικείωση ακόμα και στις πιο σκοτεινές γωνιές του αμερικανικού πολιτισμού.
Τ. Σ. Έλιοτ και Γκίλμπερτ Τσέστερτον
Σε ένα διαφορετικό, ελαφρώς χαμηλότερο επίπεδο αιωρούνται οι ηγέτες του Νέου Ουμανισμού Άιρβινγκ Μπάμπιτ και Πωλ Έλμερ Μωρ, ο διανεμιστής Ίλαιρ Μπέλοκ, η συγγραφέας του Αμερικάνικου Νότου Γουίλα Κάθερ, ο ιστορικός θρησκείας και κουλτούρας Κρίστοφερ Ντώσον, ο περσοναλιστής Ζακ Μαριταίν, o Ετιέν Ζιλσόν (1) o Τζόσεφ Πιέπερ (2), ο συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας Ουώλτερ Μίλλερ, ο Σοβιετικός Νομπελίστας και διαφωνούντας Αλεξάντρ Σολζενίτσυν και ο πατέρας του Αμερικάνικου Συντηρητισμού, Ράσελ Κέρκ.
Η Αμερικανίδα συγγραφέας Γουίλα Κάθερ
Αλλά μόνο λίγοι θυμούνται εκκεντρικούς όπως ο T. Ε. Χούλμ (3), o Όρελ Κολνάι (4), ο οικονομολόγος Βίλχελμ Ρέπκε, ο Ρομάνο Γκουαρντίνι (5), ο χριστιανός υπαρξιστής, Γκαμπριέλ Μαρσέλ, ο Όουεν Μπάρφιλντ (6), ο Θέοντορ Χέκερ (7), ο Ντέηβιντ Τζόουνς (8) ο Τομας Μπέρνς (9) και ο επίσκοπος Μπέρναρντ Γουώλ.
Ο κορυφαίος χριστιανός υπαρξιστής φιλόσοφος Γκαμπριέλ Μαρσέλ
Ο Νικολάι Μπερντγιάεφ (1874-1948), μέλος αυτής της τελευταίας ομάδας, δυστυχώς έχει παραμεληθεί επίσης, τουλάχιστον από εκείνους που ανήκουν στους συντηρητικούς και λιμπερτάριαν κύκλους.
Δεν ήταν περίεργο ότι συνδέθηκε με πολλούς Χριστιανούς Ουμανιστές της εποχής του. Γνώριζε καλά το ζεύγος Μαριταίν και ενώ ο Κ.Σ. Λιούις απέρριψε το έργο του ως παράπλευρη παράσταση, ο Κρίστοφερ Ντώσον θεώρησε τη σκέψη του Μπερντγιάεφ, κεντρική για την αναστήλωση της Δύσης του 20ού αιώνα.
Ο Ορθόδοξος υπαρξιστής και ουμανιστής φιλόσοφος Νικολάι Μπερντγιάεφ Photo Wikipedia Commons
Όμως εδώ ο κρυφός άσσος προέρχεται από έναν συμπατριώτη του Ρώσο. Μια φιγούρα όχι λιγότερο σημαντική ή ηρωική από τον Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, που μίλησε εν συντομία για τον Μπερντιάεφ στους τόμους ΙΙ και ΙΙΙ του “Αρχιπέλαγους Γκουλάγκ”. Ήταν, έγραψε ο Σολζενίτσιν, που έδινε ίσως τον υψηλότερο δυνατό έπαινο, «άνθρωπος».
Στον τόμο II, περιέγραψε τον Μπερντιάγεφ ως το απόλυτο άτομο που απέρριψε τον σοβιετικό τρόμο.
“Ποια είναι λοιπόν η απάντηση; Πώς μπορείς να σταθείς στη θέση σου όταν είσαι αδύναμος και ευαίσθητος στον πόνο, όταν οι άνθρωποι που αγαπάς είναι ακόμα ζωντανοί, όταν είσαι απροετοίμαστος; Τι χρειάζεσαι για να σε κάνει πιο δυνατό από τον ανακριτή και από όλη την παγίδα; Από τη στιγμή που θα πάτε στη φυλακή πρέπει να αφήσετε γερά πίσω σας το άνετο παρελθόν σας. Ως το κατώφλι, πρέπει να πείτε στον εαυτό σας: «Η ζωή μου τελείωσε, λίγο νωρίς για να είμαι σίγουρος, αλλά δεν υπάρχει τίποτα να γίνει γι’ αυτό. Δεν θα επιστρέψω ποτέ στην ελευθερία. Είμαι καταδικασμένος να πεθάνω — τώρα ή λίγο αργότερα. Αλλά αργότερα, στην πραγματικότητα, θα είναι ακόμα πιο δύσκολο, και έτσι όσο πιο γρήγορα τόσο το καλύτερο. Δεν έχω πλέον καμία περιουσία. Για μένα αυτοί που αγαπώ έχουν πεθάνει, και για αυτούς έχω πεθάνει. Από σήμερα το σώμα μου είναι άχρηστο και ξένο για μένα. Μόνο το πνεύμα μου και η συνείδησή μου παραμένουν πολύτιμα και σημαντικά για μένα.
Ο Αλεξάντρ Σολζενίτσυν έγραψε για τον Μπερντγιάεφ στο “Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ”
Αντιμέτωπος με έναν τέτοιο κρατούμενο, η ανάκριση θα τρέμει. Μόνο ο άνθρωπος που έχει απαρνηθεί τα πάντα μπορεί να κερδίσει αυτή τη νίκη. Πώς όμως μπορεί κανείς να μετατρέψει το σώμα του σε πέτρα; Λοιπόν, κατάφεραν να μετατρέψουν μερικά άτομα από τον κύκλο του Μπερντγιάεφ [sic] σε μαριονέτες για δίκη, αλλά δεν τα κατάφεραν με τον Μπερντγιάεφ. Ήθελαν να τον σύρουν σε μια ανοιχτή δίκη. τον συνέλαβαν δύο φορές. και (το 1922) υποβλήθηκε σε μια νυχτερινή ανάκριση από τον ίδιο τον Ντζερζίνσκυ. Ο Κάμενεφ ήταν επίσης εκεί (που σημαίνει ότι και αυτός δεν ήταν αντίθετος να χρησιμοποιήσει την “Τσεκά” σε ιδεολογική σύγκρουση).
Ο ϊδιος ο αρχηγός της μυστικής αστυνομίας Φέλιξ Ντζερζίνσκυ ανέκρινε τον Μπερντγιάεφ
Όμως ο Μπερντιάγιεφ δεν ταπείνωσε τον εαυτό του. Δεν ζητιάνευε, ούτε παρακαλούσε. Έθεσε σταθερά εκείνες τις θρησκευτικές και ηθικές αρχές που τον είχαν οδηγήσει να αρνηθεί να αποδεχτεί την πολιτική εξουσία που είχε εδραιωθεί στη Ρωσία. Και όχι μόνο κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι θα ήταν άχρηστος για δίκη, αλλά τον απελευθέρωσαν. To ανθρώπινο ον έχει μια άποψη.”
Στον τόμο 3 του Γκούλαγκ , ο Σολζενίτσιν έγραψε απλά: Ο Μπερντιάεφ ήταν «φιλόσοφος, δοκιμιογράφος, λαμπρός υπερασπιστής της ανθρώπινης ελευθερίας ενάντια στην ιδεολογία». Εξορισμένος από τη Ρωσία το 1922 αφού επέζησε από τρεις σοβιετικές δίκες εναντίον του, ο Μπερντιάεφ εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, ζώντας εκεί μέχρι το θάνατό του το 1948.
Ενώ βρισκόταν στο Παρίσι, ο Μπερντγιάεφ έγινε αναπόσπαστο μέρος του κύκλου των Ζάκ και Ραϊσα Μαριταίν. Πράγματι, όπως το θυμάται ο Μπερντγιάεφ στην εξαιρετική αυτοβιογραφία του, “Ονειρο και Πραγματικότητα Δοκίμιο στην Αυτοβιογραφία” (Dream and Reality: Essay in Autobiography, Macmillan) , αυτός και ο Μαριταίν υπηρέτησαν ως ίσοι πόλοι στη δημιουργία και τη διαιώνιση της ομάδας. Αν και ο ακραίος Θωμισμός του Μαριταίν έπληξε τον Μπερντγιάεφ ως μια μορφή καθολικής ιδεολογίας, σεβόταν απίστευτα τον Γάλλο φιλόσοφο. Αστειεύτηκε, ωστόσο, ότι ο φόβος και η απόρριψη του Προτεσταντισμού και των Προτεσταντών από τον Μαριτέν ήταν ένα περίεργο στοιχείο του προσηλυτισμού, υπονοώντας έναν ορισμένο παραλογισμό.
Στην διάρκεια της παραμονής του στο Παρίσι, ο Μπερντγιάεφ υπήρξε μέρος του κύκλου του περσοναλιστή Ζακ μαριταίν
Όταν ο Κρίστοφερ Ντώσον και ο Τόμας Μπέρνς δημιούργησαν την ομάδα του περιοδικού Order (Τάγμα) στο Τσέλσι του Λονδίνου, χρησιμοποιώντας τους πόρους του εκδοτικού οίκου Sheed and Ward για να ενοποιήσουν όλους τους ανθρωπιστές βρετανικής και ευρωπαϊκής καταγωγής, ο Ντώσον αναζήτησε αμέσως τον Μαριταίν και τον Μπερντγιάεφ. Ο καθένας συνέβαλε σε μια από τις καλύτερες σειρές βιβλίων του περασμένου αιώνα, το 16-τόμων Δοκίμια κατά σειρά. Όπως αποδείχθηκε, το Essays in Order χρησίμευσε ως η μοναδική απόπειρα στον εικοστό αιώνα να ενωθούν όλοι οι χριστιανοί ανθρωπιστές σε μια ενοποιημένη Δημοκρατία των Γραμμάτων.
ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ
1) Ετιέν Ζιλσόν (Etienne Gilson 13 Ιουνίου 1884- 19 Σεπτεμβρίου 1978): Ο κορυφαίος πανεπιστημιακός της μεσαιωνικής ιστορίας της γενιάς του και φιλόσοφος στην παράδοση του Ακινάτη. Εκλέχθηκε Αθάνατος της Γαλλικής Ακαδημίας και ήταν υποψήφιος για Νόμπελ Λογοτεχνίας.
2) Τζόσεφ Πιέπερ (Josef Pieper, 4 Mαϊου 1904- 6 Νοεμβρίου 1997): Γερμανός Καθολικός φιλόσοφος που ήταν υπεύθυνος για την αναβίωση ενδιαφέροντος για την σκέψη του Θωμά Ακινάτη στην φιλοσοφία του πρώτου μισού του 20ου αιώνα
3) Τ. Ε. Χούλμ (T.E. Hulme, 16 Σεπτεμβρίου 1883- 28 Σεπτεμβρίου 1917): Εγγλέζος ποιητής, αισθητικός φιλόσοφος και πατέρας του Εικονισμού (Έλιοτ, Πάουντ. Γουίνταμ Λιούις)
4) Όρελ Κολνάι (Aurel Kolnai, 5 Δεκεμβρίου 1900 – 28 Ιουνίου 1973): Αυστριακός φιλόσοφος και πολιτικός θεωρητικός Εβραϊκής καταγωγής που φοίτησε δίπλα στον Λούντβιχ φον Μίζες και τον φαινομενολόγο Έντμουντ Χάσσερλ. Εμπνευσμένος από τον Γκίλμπερτ Τσέστερτον ασπάστηκε τον Καθολικισμό και πολέμησε τον ανερχόμενο Ναζισμό.
5) Ρομάνο Γκουαρντίνι (Romano Guardini 17 Φεβρουαρίου 1885 – 1 Οκτωβρίου 1968): Γερμανοποιημένος Ιταλός Καθολικός ιερέας θεολόγος και φιλόσοφος, που έπαιξε σημαντικό ρόλο στα θεολογικά και λειτουργικά κινήματα που οδήγησαν στην Δεύτερη Σύνοδο του Βατικανού.
Για τις μελέτες του που επεκτείνονται σε άλλους χώρους εκτός της θεολογίας, όπως είναι η φιλοσοφία, η ψυχολογία, η κλασική και νεώτερη λογοτεχνία έλαβε το προσωνύμιο «Έρασμος της εποχής μας»
6) Όουεν Μπάρφιλντ (Owen Barfield, 9 Nοεμβρίου 1898 – 14 Δεκεμβρίου 1997) Εγγλέζος φιλόσοφος, ποιητής, κριτικός και μέλος των διάσημων The Inklings που είχε σημαντική επιρροή στον Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν και τον Κ. Σ. Λιούις.
Ο Όυεν Μπάρφηλντ δεύτερος αριστερά ανάμεσα στον Τόλκιν ,τον Τσαρλς Γουίλλιαμς και τον Κ.Σ. Λιούις. Photo: Marion E. Wade Center, Wheaton College
7) Θέοντορ Χέκερ (Theodore Haecker, 4 Ιουνίου 1879- 9 Απριλίου 1945) Θαυμαστής και μεταφραστής του Κίρκεγκωρ και του Καρδινάλιου Νιούμαν, ο Χέκερ ασπάστηκε τον Καθολικισμό το 1921. Εκδότης, ομιλητής, κριτικός κουλτούρας και μόνιμος αρθρογράφος σε εφημερίδες, είχε μεγάλο κοινό στην δεκαετία του 20, χάρις στο γεμάτο πάθος και ένταση στυλ του. Σύμβολο της χριστιανικής αντίστασης στον Ναζισμό, που επηρέασε το “Λευκό Ρόδο” και του απαγορεύθηκε να γράφει και να μιλάει δημόσια. Τότε ήταν που έγραψε το σημαντικότερο βιβλίο του “Ημερολόγιο στην Νύχτα” όπου κατέγραφε την εσωτερική αντίσταση στο καθεστώς και που κυκλοφόρησε μόνο μετά θάνατον.
Τεόντορ Χέκερ, σύμβολο της χριστιανικής αντίστασης στον Ναζισμό
8) Ντέηβιντ Τζόουνς (David Jones, ΟΒΕ, 1 Nοεμβρίου 1895- 28 Οκτωβρίου 1974) Βρετανός ζωγράφος και μοντερνιστής ποιητής που το έργο του είναι επηρεασμένο από την Καθολική πίστη του και την Ουαλλική του κληρονομιά. Ο Τ. Σ. Έλιοτ και ο Ώντεν τοποθετούν την ποίηση του ανάμεσα στην καλύτερη του 20ου αιώνα.
9) Τομ Μπέρνς (Tom Burns 21 Aπριλίου 1906- 8 Δεκεμβρίου 1995) Διευθυντής του εκδοτικού οίκου Sheed & Ward που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην Καθολική Λογοτεχνική Αναβίωση. Ενώ όταν πήγε στον οίκο Longman Green έδωσε την πρώτη μεγάλη ευκαιρία στον Γκράχαμ Γκρήν εκδίδοντας το “Η Δύναμη και η Δόξα”.
*O ρώσσικος τίτλος, αλλά και ο εναλλακτικός, αμερικάνικος τίτλος είναι ” Self Knowledge” (Aυτογνωσία) Τέλος ο γαλλικός τίτλος είναι Essai d’autobiographie spirituelle
