Mε αφορμή τις παραστάσεις των Χαϊνηδων και της ακροβατικής και χορευτικής ομάδος “Κι όμΩς κινείται”   αυτό και το επόμενο παρασκευοσαββατοκύριακο στο “Θέατρο Ροές” συναντήσαμε τον αρχι-χαϊνη Δημήτρη Αποστολάκη στο Θησείο και μιλήσαμε για μουσικές, τεχνικές στην λύρα και φυσικά το “Δρακοδόντι”. 

Συνέντευξη στον Τάσο Σταυρακάκη

Στην πρώτη φάση των Χαΐνηδων, όταν ξεκινήσατε, τι ήταν αυτό που ένωσε αυτή την ομάδα και ξεκινήσατε και πολύ δυναμικά τότε, δηλαδή από τον πρώτο σας δίσκο σας άκουσε όλη η Ελλάδα σχεδόν;

Δεν περιμέναμε κάτι τέτοιο, να σου πω την αλήθεια, είχαμε άγνοια κινδύνου. Αυτό που μας ένωσε ήταν από την αρχή αυτά που σου προείπα τα χαρακτηριστικά, αλλά και επίσης το γόνιμο έδαφος ενός πανεπιστημίου.  Ενός πανεπιστημίου που δεν είχε την εντατικοποίηση που βλέπουμε τώρα, ούτε τις απρόσωπες σχέσεις, ήμασταν όλοι μία παρέα, οι καθηγητές, οι μεταπτυχιακοί, οι φοιτητές, οι καθαρίστριες και οι φύλακες, ήταν ένα ανοιχτό πεδίο αμφισβήτησης και ιδεών.  

Από την πολύ αρχή, νομίζω, χρησιμοποιούσες αυτή τη λύρα που παίζεις με τις συμπαθητικές χορδές, όχι τον κλασικό τύπο που συναντάμε πια, που έχει καθιερωθεί, τη λύρα τύπου Σταγάκη που λέμε.  Αυτό ήταν γιατί σου άρεσε καλύτερα το ηχόχρωμα;  Αναζητούσες κάτι διαφορετικό από τον ήχο της κρητικής μουσικής που κυριαρχούσε τότε;

Η λύρα έχει πάρει πολλές μορφές και ήταν διαφορετική προπολεμικά και μεταπολεμικά.  Ήδη προπολεμικά υπήρχαν στα Χανιά λύρες με δύο ή τρεις συμπαθητικές χορδές.  Ο λόγος που χρησιμοποιώ τη λύρα αυτή που χρησιμοποιώ, χωρίς γλώσσα, είναι γιατί όπως ήταν και πιο κοντά στο παλιό λυράκι, είναι ο λόγος ότι τα σύγχρονα παιξίματα θέλουν μία διαρκή κίνηση του χεριού επάνω στο μπράτσο ενώ η άλλη με τον κοχλία και τη γλώσσα θέλει δεσμευμένο αντίχειρα, δεσμευμένη λαβή, οπότε με περιορίζει στο παίξιμο.

Παίζει στο πλάι κυρίως.

Ναι παίζει στο πλάι κυρίως, ο Σκορδαλός την έπαιζε στο πόδι.  Είναι το ίδιο πράγμα με την άλλη λύρα, μόνο που δεν έχει γλώσσα και κοχλία, είναι πιο κοντά δηλαδή στην προπολεμική λύρα, στο προπολεμικό λυράκι και σου είπα ότι ο λόγος είναι αυτός, για να μπορώ δηλαδή να κάνω και άλλων ειδών παιξίματα, να έχω την ελευθερία κίνησης του χεριού επάνω στο τάστο.

Οι πρώτες σου προσλαμβάνουσες όσον αφορά την κρητική μουσική, δηλαδή στο χωριό σου, ποιον άκουσες και είπες, να μάθω να παίζω;

Αυτό έχει πλάκα, γιατί, να σας πω την αλήθεια, στο χωριό δεν είχαμε εκείνη την εποχή λυράρη και περίμενα πώς και πώς να γίνει πανηγύρι ή κάποιος γάμος να ακούσω έναν λυράρη, που φυσικά προσηλωνόμουν στα δάκτυλά του, στο παίξιμό του.  Πήγαινα να αναπαράξω μετά το βράδυ στο σπίτι ό,τι άκουγα, με πενιχρά αποτελέσματα και φυσικά έπεφτε το κλάμα της αρκούδας, γιατί όλοι μας δεν αντέχαμε τον καημό δηλαδή να μην μπορούμε…, είναι δύσκολο να μάθεις.  Από εδώ, από εκεί, δεν είχαμε και κάποιο κασετόφωνο στο σπίτι, τίποτα να παράγει μουσική.

Αργότερα, στη Β’ Λυκείου, μετά που έκανα απεργία πείνας στο σπίτι, ήμουν και καλός μαθητής, ο πατέρας μου, μου πήρε ένα μονοφωνικό κασετόφωνο ΑΚΑΙ και μία κασέτα θυμάμαι του Σκευάκη, το «Εγώ δεν ζω με τη χαρά». Ο λυράρης που αγαπούσα πολύ σαν παιδί ήταν ο Ψαραντώνης.  Φυσικά εννοείται ότι λάτρευα τους παλιούς, Σκορδαλό, Μουντάκη, Ξυλούρη, όπως και τους προπολεμικούς, τον Ροδινό, τον Μπαξεβάνη, τον Φουσταλιέρη, τον Γαλατιανό, τον Καλογρίδη, τους Κισσαμίτες βιολιστές, τον Μαύρο, τον Μαριάνο, όλους αυτούς.  Ξέρεις, ήταν η καθημερινή μας συνομιλία δηλαδή με αυτούς.  Θέλω να σου πω ότι σε αυτό το περιβάλλον μεγάλωσα, δεν ήταν εύκολο να μάθει κανείς τότε λύρα και φυσικά έπαιζα μπουκόλυρα, τιρι-τιρι-τιριντάν-τιριντάν, όλη την ημέρα για να αποτυπώνω τους σκοπούς.

Αυτή είναι η καλύτερη εκπαίδευση για το αυτί όμως.

Με το αυτί μαθαίναμε.  Αργότερα έμαθα να γράφω στο πεντάγραμμο και σε παρασημαντική γραφή βυζαντινή μουσική.  Με το αυτί και χωρίς να έχουμε στο σόι λυράρη, ούτε στο χωριό εκείνη την εποχή, είχαμε όμως ένα λαουτιέρη –παίζει ο γιος του λαούτο– τον Χατζάκη το Γιώργη και αυτός είχε κασέτες και πήγαινα εκεί και ακούγαμε καμία κασέτα, ακούγαμε τότε τον Παντελή Σταυρουλάκη και μου είχε πάρει το μυαλό τότε το «Να ήσουν αέρας να έμπαινες».  Όλα δηλαδή τα υπέροχα κομμάτια της κρητικής μουσικής, νότα-νότα να προσπαθούμε να τα ξεπατικώσουμε.

Αλλά θυμάσαι ποιον είδες να παίζει και είπες του πατέρα σου, θέλω να πάρω μία λύρα;  

Πολλούς, αλλά που δεν είναι διάσημοι λυράρηδες, ήταν τοπικοί λυράρηδες που και αυτοί ήταν πολύ καλοί.

Διάσημοι ήταν και αυτοί αλλά τοπικά.

Βέβαια, που κι αυτοί είναι πολύ καλοί και θυμάμαι στην Ε’ Δημοτικού πάλι ήθελα λύρα, δεν μου την έπαιρναν γιατί δεν θα πρόσεχα τα γράμματα, οπότε αποφάσισα να εφαρμόσω μία πολιτική η οποία ήταν μία ριζοσπαστική πολιτική, δηλαδή ούτε μιλούσα, ούτε λαλούσα, ούτε έτρωγα, ούτε έπινα.  Δηλαδή μου έλεγα, δεν θα διαβάσεις;  Έλεγα, λύρα.  Δεν θα φας;  Λύρα.  Και ήξεραν ότι και να με σκοτώσουν και να βγάλουν τα έντερά μου, θα έλεγα λύρα και δεν θα κουνούσα. Οπότε απελπίστηκε ο πατέρας μου γιατί ήξερε ότι είμαι, όπως με έλεγαν, άχρηστο καλούπι, κάθαρμα της κοινωνίας και νευρασθενικός και ότι δεν υποχωρούσα με τίποτα, μου έλεγαν μάλιστα, δεν γυρίζει την κεφαλή σου ούτε το βίντσι. Οπότε ήξεραν δηλαδή ότι και να με σκοτώσουν δεν θα έκανα πίσω, καλύτερα να πέθαινα από πείνα και από δίψα, και παρακάλεσε ο πατέρας μου τον Ανδρουλάκη Μανώλη που ήταν λυράρης –τον πατέρα του Νίκου Ανδρουλάκη του τραγουδιστή– και μου πήρε την πρώτη λύρα.  Φυσικά δεν υπήρχε κάποιος να μου δείξει και μετά απογοητεύτηκα και της έδωσα μία και πήγε επάνω στη ντουλάπα η λύρα.

Ποιου κατασκευαστή ήταν, θυμάσαι;

Όχι, δεν θυμάμαι ποιου κατασκευαστή.  Είπε η μάνα του πατέρα μου, άσε τον και άμα μυριστεί την καβαλίνα, θα παίξει, μυρίζουν την καβαλίνα οι γάιδαροι όταν μπαίνουν σε οίστρο.  Όπερ και εγένετο. Στη Β’ Γυμνασίου ήρθε από τη Γερμανία ένα κορίτσι που το ηράσθη σφόδρα φυσικά με ουδεμία ανταπόκριση όπως καταλαβαίνετε, διότι το χάλι μου ήταν το ίδιο τότε όπως και τώρα, οπότε το έριξα και εγώ στη λύρα, έπαιζα και πραγματοποιήθηκε το ρηθέν της μητρός μου.

Φωτο: Νίκη Ζερβού

Στην πορεία όμως ασχολήθηκες και με άλλα όργανα.

Ασχολήθηκα και με άλλα όργανα, ανοικτά κυρίως, μαντολίνο, λαούτο, σάζι, όλα αυτά, αλλά αυτά τα παίζω για το δικό μου κέφι.  Η λύρα είναι απαιτητικό όργανο, άλλοι τα καταφέρνουν, εγώ άμα πιάσω άλλα όργανα και βάλω πολύ χρόνο στα άλλα, ξεφορμάρομαι από τη λύρα.  Άλλοι μπορούν να το κάνουν με ευκολία, εγώ δεν μπορώ να το κάνω.

Τον Ross που τον είχαμε για δάσκαλο περνά από το ένα όργανο στο άλλο.

Αλλά και αυτός όμως μου είπε το εξής, “Δημήτρη, εγώ παράτησα την πολίτικη λύρα επειδή δεν παίζω και κρητική λύρα και πολίτικη”.

Ναι, γιατί έχει άλλη τεχνική.

Όχι, δεν είναι αυτό, έχει άλλες αποστάσεις, είναι οι κλίσεις, είναι η πίεση που πρέπει να βάλεις στις χορδές, είναι διαφορετικό το πράγμα.  Δηλαδή υπάρχουν αθλητές που είναι καλοί και στο τριπλούν και στην άρση βαρών, οι δεκαθλητές ας πούμε, εγώ με το ζόρι παίζω λύρα.

Τα διαφορετικά όργανα…

Μου δίνουν άλλη οπτική γωνία, για αυτό παίζω και άλλα όργανα.

Σου έχουν ανοίξει και άλλους δρόμους στη σύνθεση;

Βεβαίως.  Η τεχνική είναι αναπόσπαστο μέρος της τέχνης, διευρύνει τους ορίζοντες και εάν δεν γίνεις σκλάβος της, απελευθερώνει τη σύνθεση.  Στην Κρήτη λοιπόν, που είναι απαιτητικός πολιτισμός, δεν καταλαβαίνουν από τραγουδοποιούς που δεν έχουν τεχνική στο όργανό τους, που δεν μπορούν να παίξουν, ούτε τους παίρνουν καθόλου υπόψη, ούτε τους σέβονται.  Εάν δεις από την Κρήτη δεν σεβάστηκαν κανένα τραγουδοποιό που δεν ξέρει να παίζει καλά το όργανό του, είναι μία σκληρή απαίτηση, αλλά είδα ότι αυτή η σκληράδα είναι απελευθερωτική γιατί σου ανοίγει τη σύνθεση.

Πολύ ενδιαφέρον.  Μου είχες πει κάποτε ότι δεν πρέπει να χάσουμε την τέχνη για λογαριασμό της τεχνικής.

Ναι, αλλά χωρίς τεχνική δεν υπάρχει τέχνη.

Πιστεύεις ότι αυτό συμβαίνει σήμερα;

Βέβαια.

Δηλαδή έχουμε πολύ σπουδαίους δεξιοτέχνες, καλλιτέχνες έχουμε όμως;

Αυτό είναι δύσκολο, διότι η Ελλάδα, όποιος αρχίζει να παίζει ένα όργανο τον κάνει καλλιτέχνη και άμα δεις καμία φορά και στις κρητικές εκπομπές, φέρνει το συμπέθερό του ο καλλιτέχνης και λέει, και ένας άλλος μεγάλος καλλιτέχνης, που είναι συμπέθερος του καλλιτέχνη.  Εδώ ισχύει η κρητική παροιμία που λέει, του σύντεκνου μας ο σκύλος, σύντεκνός μας είν’ κι εκείνος.  Θέλω να σου πω ότι η Ελλάδα έχει πολύ καλούς μουσικούς και ελάχιστους καλλιτέχνες, πολύ ελάχιστους.  Τι διαφορά έχει ο μουσικός από τον καλλιτέχνη;  Ο μουσικός και ο καλλιτέχνης είναι σαν τον ελαιοχρωματιστή και το ζωγράφο, και οι δύο κρατούν πινέλο και είναι πολύ χρήσιμοι.  Η διαφορά του ζωγράφου με τον ελαιοχρωματιστή είναι ότι ο ελαιοχρωματιστής ενδιαφέρεται για τα μάτια του πελάτη του που θα τον πληρώσει, ο ζωγράφος για τα μάτια όλου του κόσμου και όλων των γενεών που ήρθαν και θα έρθουν, αυτή είναι η διαφορά.  Είναι τεράστια η διαφορά του μουσικού από τον καλλιτέχνη, χρήσιμοι και οι δύο.

Είναι όμως ο καλλιτέχνης, ο δημιουργός μάστορας με μία έννοια, εργάτης του λόγου και της μουσικής;

Είναι μάστορας.  Ο καλλιτέχνης είναι μάστορας σε ένα τεράστιο χωροχρονικό πλαίσιο.

Το οποίο είναι;

Το άπειρο, όσο πιο μεγάλο γίνεται.  Όχι η φήμη του, το άπλωμα της συνείδησής του.

Θέλει σκέψη αυτό.

Δηλαδή οι παραδοσιακοί μουσικοί ήταν αριστοτέχνες αλλά δεν ήταν καλλιτέχνες.

Δηλαδή δεν ήταν καλλιτέχνης ο Ροδινός ας πούμε.

Όχι, ήταν αριστοτέχνης.

Τι εννοείς αριστοτέχνης;

Ήταν μάστορας που γνώριζε άριστα την τεχνική του, είχε συναίσθημα και μερακλίκι, ο καλλιτέχνης όμως έχει εποπτική θεώρηση του όλου και καθολική οικουμενική στάση ζωής.

Ποιον θα λέγαμε από τους δικούς μας ότι ήταν καλλιτέχνης;

Ο πρώτος καλλιτέχνης που γέννησε η Κρήτη στη μουσική ήταν ο Ψαραντώνης.  Για ποιο λόγο;  Ήταν ο πρώτος που μετατόπισε το κέντρο βάρους από το χορό επάνω στη σκηνή. Οπότε δηλαδή πραγμάτωσε το ρόλο του αφηγητή, έγινε κέντρο αφηγηματικής βαρύτητας, αυτός είναι ο ορισμός του καλλιτέχνη.  Ενστικτωδώς έκανε κάτι πολύ δύσκολο και πολεμήθηκε άγρια για αυτό, για χρόνια τον έλεγαν τρελό, για χρόνια έλεγαν πάμε να τον ακούσουμε να γελάσουμε.  Νόμιζαν πως μούγκριζε, έπεσαν επάνω του όλα τα Ανώγια και όλη η Κρήτη και του έλεγαν ότι ξεφτιλίζει την Κρήτη και τον αδελφό του το Νίκο που ήταν στις δόξες του και αυτός δεν απαρνήθηκε το δρόμο του.  Οπότε έλεγαν, ήρθε ο Ψαραντώνης, πάμε να γελάσουμε, ότι δεν μπορούμε να χορέψουμε.  Άρα λοιπόν ο Ψαραντώνης μετατόπισε το κέντρο βάρους και έγινε κέντρο αφηγηματικής βαρύτητας.  Είναι ο ορισμός του καλλιτέχνη, ο πρώτος καλλιτέχνης κατά τη γνώμη μου στην κρητική μουσική.

Εσείς έχετε συνεργαστεί πολλάκις.

Και καθημερινά τηλεφωνιόμαστε.  Δεν φαντάζεστε τι τρυφερότητα μου βγάζει αυτός ο άνθρωπος και είμαστε φίλοι δεκαετίες και έχουμε συνεργαστεί σε συναυλίες, σε γλέντια, σε παραστάσεις, σε δίσκους, έχουμε περάσει μαζί γέλια, μαζί αρρώστιες.  Δεν κάνω ευκαιριακές σχέσεις εγώ, κάνω σχέσεις ζωής, δεν κάνω project, το project δεν συνάδει με τη μουσική, συνάδει με το marketing, συνάδει με τις χρηματιστηριακές εταιρίες, δεν συνάδει με τον καλλιτέχνη το project.

Θέλω να σε ρωτήσω την πρώτη φορά που συνεργαστήκατε εάν τη θυμάσαι και πώς ένιωσες τότε που συνεργάστηκες με ένα από τα ινδάλματά σου.

Η πρώτη συνεργασία μας ήταν με την «Τίγρη».

Στον «Ξυπόλυτο πρίγκιπα»;

Ναι, που έχει μία ιστορία που τη διηγείται συχνά ο Ψαραντώνης, διότι μόλις του διαβάζω το τραγούδι, μου παίρνει το χαρτί από το χέρι και μου λέει, αυτό είναι δικό μου τραγούδι και μετά με κοιτάζει έντονα και μου λέει, γιατί δεν την έδωσες την «Τίγρη»; Γιατί δεν έδωσες το τραγούδι να το πει κανένας μεγάλος, σε εισαγωγικά, τραγουδιστής;  Και του λέω, γιατί θα μου έκανε την τίγρη κατσούλι, γατάκι σημαίνει στα κρητικά.

Αυτό το τραγούδι, αφού το ανέφερες, είναι αυτοβιογραφικό;

Ο κάθε ένας άνθρωπος, σκηνοθέτης, μουσικός, συγγραφέας, δεν μπορεί να γράψει τίποτα άλλο παρά μόνο για τον εαυτό του.  Ποιος μπορεί να γράψει τίποτα έξω από τον εαυτό του;  Ό,τι και να γράψεις, είναι μία διαφορετική ματιά του εαυτού σου.  Ο εαυτός σου δεν είναι το εγώ σου, είναι η οικουμενική σου αναπαράσταση.

Είναι αυτό που έλεγε ο Καζαντζάκης, ότι το μεγαλύτερο ταξίδι που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος είναι γύρω από τον εαυτό του και εάν είναι πολύ τυχερός μέσα στον εαυτό του;

Ακριβώς.

Είπαμε ότι πριν δεν μπορούσαμε να θυμηθούμε πόσους δίσκους έχετε κάνει, δεν μπορούσαμε να τους μετρήσουμε.

Ο τελευταίος δίσκος έγινε πέρυσι και δεν ήταν ένας δίσκος, εγώ θεωρώ ότι είναι πάρα πολύ σημαντική εργασία για τα ελληνικά μουσικά δρώμενα, είναι από τις σημαντικότερες κορυφές της δημιουργίας των Χαΐνηδων, είναι βιβλίο μαζί με δύο δίσκους, το όλο έργο λέγεται «Πόνημα μετανεωτερικής οντολογικής προσέγγισης αποκλινουσών κατηγοριών, κοινώς ΒΑΡΔΑ ΦΟΥΡΝΕΛΟ», το γράψαμε εν μέσω καραντίνας και μάλιστα ο δίσκος έγινε συλλογικά, γράψαμε όλοι μαζί, γιατί όταν γράφει ένας-ένας από το σπίτι του εν μέσω καραντίνας και μέσω διαδικτύου, μέσω Skype, ακυρώνει την κοινωνική υπόσχεση της μουσικής, αντιτίθεται. 

Θέλω να σας πω ότι διασωθήκαμε πάλι από την κοινότητα μέσα στην καραντίνα και θέλω να σας πω επίσης το άλλο, ότι φέτος, πριν από λίγο, κυκλοφόρησε ένα κόμικ, το «Δρακοδόντι», σε σκίτσα ενός ιδιοφυούς κομίστα, του Νίκου Μπράτου, από τις Εκδόσεις Καστανιώτη.

Με κείμενα δικά σου.

Ναι, με κείμενα δικά μου.

Γιώργος Πισσαλίδης: Πείτε μας περισσότερα για το κόμικ “Δρακοδόντι” (τι υπόθεση έχει κλπ) και πως μετράπηκε σε δίσκο.

Το ‘Δρακοδόντι’ μου δόθηκε μεταφυσικά κάποια περίοδο που ασκήτευα στην ενδοχώρα της Κρήτης. Το 2005 εκδόθηκε σε δίσκο από τους Χαΐνηδες. Το 2019 παίχτηκε για πρώτη φορά, σε συνεργασία με την ομάδα χορού και ακροβασίας ‘Κι όμΩς κινείται’ σε σκηνοθεσία και χορογραφία της Χριστίνας Σουγιουλτζή. Φέτος έγινε κόμικ από τις Εκδόσεις Καστανιώτη, σε συνεργασία με τον δημιουργό κόμικ Νίκο Μπράτο. Η ιστορία ξεκινά με τον ήρωα να τάζει στην αγάπη του ότι θα τη φέρει του δράκοντα το δόντι. Οι περιπέτειές του, ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, στο χάος και στη τάξη, του αποκαλύπτουν τα μεγάλα μυστικά της ζωής. Η παρουσίαση του βιβλίου θα γίνει την Κυριακή 2 Απριλίου στις 9:30μμ στο θέατρο ‘Ροές’.

Γ.Π.: Τι να περιμένουμε από τις προσεχείς σας συναυλίες;

Απολύτως τίποτα, (για να λάβετε τα μέγιστα)

Τους ανακαλύψαμε στις αρχές της δεκαετίας του 90 με ακουστικό ήχο και με τον Μίλτο Πασχαλίδη στις τάξεις τους. Ήταν το πιο ενδιαφέρον συγκρότημα της νέας γενιάς της Κρητικής μουσικής. Μετά όμως με τον “Ξυπόλητο πρίγκηπα” ο ήχος τους άρχισε να γίνεται ηλεκτρικός , να συνεργάζονται με Ψαραντώνη και τους Mode Plagal, ενώ οι συναυλίες να γίνονται sold out. 

Με αφορμή τις παραστάσεις των Χαϊνηδων και της ομάδος “Κι όμΩς κινείται” τα τριήμερα 31 Μαρτίου με 2 Απριλίου και 7-9 Απριλίου στο Θέατρο Ροές κάναμε μια  συνέντευξη με τον Δημήτρη Αποστολάκη στο Θησείο εφόλης της ύλης και κάποια θέματα που δεν πολυμιλάει. Η συνέντευξη έγινε στον φίλο και μουσικό Τάσο Σταυρακάκη και κάποιες ερωτήσεις είναι του Γιώργου Πισσαλίδη (Άβαλον των Τεχνών) 

Συνέντευξη στον Τάσο Σταυρακάκη, μουσικό

Δημήτρη  έχεις δηλώσει στο παρελθόν ότι σου αρέσει να εξαφανίζεσαι και όχι να εμφανίζεσαι, αλλά παρόλα αυτά μετά από 32-33 χρόνια οι Χαΐνηδες είναι εδώ, είναι ενεργοί, είναι δημιουργικοί. Τι είναι αυτό μετά από τόσα χρόνια που κρατά αυτή την ομάδα ενεργή και δημιουργική;

Τέσσερα χαρακτηριστικά. Πρώτον, οι ειλικρινείς σχέσεις μεταξύ μας, δεύτερον, η ισότητα αμοιβών, τρίτον, η αέναη μαθητεία και τέταρτον, η μη συναλλαγή με οποιοδήποτε εξουσιαστικό κέντρο. Αυτά είναι τα μορφολογικά χαρακτηριστικά που μπορώ να δω με μία πρόχειρη ματιά.

Από τους Χαΐνηδες έχουν περάσει πια δεκάδες μουσικοί, για να κάτσουμε να τους μετρήσουμε θα μπλέξουμε.

Οι Χαΐνηδες δεν είναι ένα συνονθύλευμα προσώπων, είναι μία κοινοτική ιδέα και μία εφαρμοσμένη αισθητική.

Αυτό ήθελα να ρωτήσω, το κοινό όραμα που σας συνδέει με όλους αυτούς, ακόμα και με αυτούς που έχουν φύγει από το συγκρότημα, ποιο είναι;

Δεν είναι τίποτα άλλο παρά να καμαρώσουμε έναν κόσμο που μπορεί να συνεξελίσσετε αρμονικά με το περιβάλλον του και να χαζεύουμε τα υπέροχα δημιουργήματα της κάθε μοναδικότητας και της κάθε λογής συνενέργειας γύρω μας.  

Μέσα στο χρόνο ο ήχος των Χαΐνηδων έχει αλλάξει πολύ, δηλαδή εάν κάποιος μας έλεγε τη δεκαετία του ‘90, εμείς που είμαστε παλιοί ακροατές, ότι θα βγουν οι Χαΐνηδες με ηλεκτρικό ήχο, θα του λέγαμε είσαι παλαβός ας πούμε.  Ξεκινήσατε με έναν ακουστικό ήχο που είχε σαφείς αναφορές στην κρητική παράδοση και προχωρήσατε από τον «Ξυπόλυτο πρίγκιπα» νομίζω και μετά σε άλλες αναζητήσεις, σε άλλα ηχοχρώματα και σε άλλες φόρμες.  Αυτό ήταν μία μουσική αναζήτηση δική σου για να εκφραστείς;

Άμα δεις την πορεία των Χαΐνηδων, βλέπεις την ενδελεχή μελέτη διαφορετικών μουσικών παραδόσεων και τη σύνθεση αυτών.  Θέλω να πω ότι καμία αλλαγή δεν έγινε τεχνηέντως, όλα έγιναν για κάποια αδήριτη ανάγκη. Εάν παρατηρήσει κανείς τους Χαΐνηδες, κανένας δίσκος τους δεν μοιάζει με τον άλλο, λογικά έτσι πρέπει να είναι και η πορεία ενός καλλιτέχνη, αλλιώς αναμασά τον εαυτό του, αλλά και επίσης μέσα στον ίδιο το δίσκο που δεν είναι συλλογή τραγουδιών αλλά πάντα είναι ένα ενιαίο αφήγημα.  Μέσα στον ίδιο δίσκο βλέπεις κομμάτια από τελείως, μα τελείως διαφορετικές παραδόσεις που πολλοί ξένοι τα ακούν και νομίζουν ότι είναι συλλογή τραγουδιών.

Έχετε θεματική όταν ξεκινάτε ένα δίσκο ή βγαίνει στην πορεία;  

Και τα δύο, αλλά κυρίως όταν λέμε μία θεματική, για να σου το πω καλύτερα, εννοούμε ένα κρίσιμο σημείο αλλαγής φάσης.  Αυτό το κρίσιμο σημείο αλλαγής φάσης καλεί μία στάση, η στάση αυτή σου υποδεικνύει το θέμα, γιατί είναι ο καθρέπτης των μελλοντικών αλλαγών σου.

Παρόλα αυτά οι καταβολές σου είναι από την κρητική μουσική, ήσουν λυράρης και παραμένεις λυράρης.

Η μητρική μου γλώσσα είναι η κρητική μουσική, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι στην πορεία δεν είχα εκπληκτικούς δασκάλους από όλα τα μουσικά είδη και αγάπησα και άλλα μουσικά είδη. Για παράδειγμα, δεν μπορώ να ξεχάσω ας πούμε πώς παίζαμε στη Fortezza του Τάσου που είχε το Τρίο Ατενέ στο Ηράκλειο και άρχισα να μαθαίνω τα ρεμπέτικα, με ρεμπέτικη ορχήστρα παίζαμε το ρεμπέτ ασκέρ, πώς μετά με τον Χρήστο Κωνσταντίνου τα γνώρισα, το μεγάλο σολίστα που έπαιζε με τον Θεοδωράκη.

Συνεργαστήκατε, έπαιξε και στον «Ξυπόλυτο πρίγκιπα».

Του είχα κάνει και την παραγωγή σε έναν πολύ σπουδαίο δίσκο «Κάνω τη ρίζα μου φτερό».  Δεν θα ξεχάσω τη μαθητεία μου στη βυζαντινή μουσική με τον Δαμαρλάκη, δεν θα ξεχάσω τη μαθητεία μου στην κλασική οθωμανική μουσική με το Ross Daly, τον Σωκράτη Σινόπουλο, τον Derya Türkan, δεν θα ξεχάσω τη μαθητεία μου στην αντίστιξη και την αρμονία με το Θοδωρή Ρέλλο, τη μαθητεία μου στα γλέντια και στην κρητική μουσική συνεργαζόμενος με το μεγάλο δάσκαλο, τον Ψαρογιάννη τον Ξυλούρη.  

Θέλω να πω ότι όλη μου η ζωή ήταν συνεργασίες αλλά ταυτόχρονα και μαθητείες και όσο υπάρχω θα μαθαίνω.  Θεωρώ αποκρουστικό για εμένα να λανσάρω στη σκηνή το παρελθόν μου, θέλω το παρόν μου να μοιράζομαι κάθε φορά. Νομίζω δηλαδή ότι η ζωή είναι η τέχνη του παρόντος, νομίζω δηλαδή ότι η πραγματική ζωή είναι θυσία στο βωμό του παροντικού θεού.

Πώς το εννοείς αυτό;

Εννοώ την καθολική παρουσία στη στιγμή, δηλαδή οι άνθρωποι έχουν μία ζωή την οποία την κλέβουν δύο φαντασιώσεις, το παρελθόν και το μέλλον.  Το παρελθόν όμως δεν μπορείς να το αναδημιουργήσεις λένε οι νευροεπιστήμονες, μόνο να το ανακατασκευάσεις, δηλαδή κάθε φορά, αναλόγως πώς αισθάνεσαι, κατασκευάζεις ένα καινούριο παρελθόν, άρα δεν υπάρχει σαν έννοια.  Το μέλλον δεν το ξέρεις, μπορεί να καθόμαστε εδώ, αλλά η σκέψη μας τρέχει σαν πίθηκος στο παρελθόν και στο μέλλον άσκοπα, οπότε αυτό παίρνει τη ζωή σου από την πραγματικότητα που είναι γεμάτη μαγεία, είναι το αιώνιο παρόν και σου την πηγαίνει σε κατασκευές όπως το παρελθόν και το μέλλον.  Εάν δείτε, δηλαδή, οι πιο ενδιαφέρουσες καταστάσεις ζουν παροντικά.  Παροντικά δηλαδή ζουν μόνο οι ερωτευμένοι, οι επαναστάτες, τα παιδιά και οι τρελοί.

Έχεις δηλώσει στο παρελθόν ότι τα τραγούδια δεν τα γράφεις εσύ, δεν τα φτιάχνεις εσύ, τα φτιάχνει το συλλογικό ασυνείδητο.

Φυσικά.

Και ότι εσύ ισιάζεις κορνίζες.

Εγώ τα καταγράφω τα τραγούδια, δεν τα γράφω εγώ.

Κάποια στιγμή όμως έρχεται που ακούς το μοσχάρι να μουγκρίζει μέσα σου που έλεγες την άλλη φορά και κάθεσαι με το μολύβι στο χέρι ή το όργανο, όποιο όργανο σε εξυπηρετεί εκείνη τη στιγμή και δημιουργείς. Έρχεται εκείνη η στιγμή λοιπόν, αυτή τη στιγμή της δημιουργίας εσύ πώς τη βιώνεις;

Αυτή τη στιγμή δεν μπορώ να την περιγράψω γιατί ο λεκτικός κώδικας δεν μπορεί να περιγράψει αυτή την εμπειρία.

Είναι φτωχός.

Ναι, δηλαδή ούτε ξέρω –στο λόγο της τιμής μου– ποιος είμαι, ούτε πώς με λένε, ούτε πού είμαι, δεν ξέρω, έχω παντελή απώλεια συνείδησης. Θα μου πεις, “πώς είναι τόσο καλοδουλεμένες οι ρίμες σου, ρε φίλε, και τα μέτρα σου και όλα αυτά”;  Θα μου έλεγε ένας δύσπιστος.  Έχω να του απαντήσω το εξής, ότι μεγαλώνοντας σε έναν κρητικό πολιτισμό πολύ πριν την επικυριαρχία του άρρυθμου τηλεοπτικού λόγου, η καθημερινή μας αλληλεπίδραση γινόταν σε μέτρο, η ζωή και η αλληλεπίδραση είχαν ρυθμό και αυτό αποτυπωνόταν στο λεκτικό κώδικα. Μας μιλούσαν και μας συμβούλευαν με παροιμίες που ήταν μετρημένες στο λόγο, είχαν μετρική, μας μιλούσαν με στίχους. Μας νουθετούσαν με μαντινάδες από τον Ερωτόκριτο που επίσης είχαν μέτρο, οπότε θέλω να σου πω ότι να πώς βοηθά η περιρρέουσα ατμόσφαιρα την καλλιτεχνική δημιουργία, όταν έχει ρυθμό που αποτυπώνεται στο λόγο και έτσι όταν καταδυθείς στα άδυτα του συλλογικού υποσυνειδήτου δεν χρειάζεται να επιστρέψεις στη λογική για να μαστορέψεις ομοιοκαταληξίες και μέτρα.

Είναι τελικά η δημιουργία μία μεταφυσική διαδικασία;

Ναι είναι, γιατί ακριβώς είναι συνέργεια, δεν τα κάνει ένα άτομο, τα κάνουν πολλοί ζωντανοί άνθρωποι. Δηλαδή μη νομίζετε πως είναι δικά μου αυτά που υπογράφω, τα κάνει η συνέργεια πολλών ανθρώπων, τα κάνουν πολλοί ομόκεντροι κύκλοι και η συνέργεια πολλών ανθρώπων που ζουν και πολλών που δεν ζουν. Οπότε αυτή η δημιουργία είναι μυστηριακή υπόθεση γιατί δεν μπορεί να εξηγηθεί με τον επαγωγικό τρόπο σκέψης.

Σε θυμάμαι από τη δεκαετία του ‘90 –τότε γνωριστήκαμε, τέλη του 1990– από τότε μιλούσες για την κρίση που περνάμε.

Να αγιάσει το στόμα σου!  Οι άλλοι το κατάλαβαν όταν η κρίση χτύπησε στην τσέπη τους.  Η τέχνη είναι προφητική, όχι εμείς, γιατί ακριβώς αφού είναι αποκύημα του συλλογικού ασυνειδήτου σημαίνει ότι είναι προφητική. Μην περιμένετε, παιδιά, να χτυπήσει το κέρμα για να καταλάβετε την κρίση. Το είχα καταλάβει από την αρχή, πρώτον από την αγένεια στη συναναστροφή και δεύτερον από την αισθητική παρακμή.

Την κρίση αυτή όμως τι την έφερε, για την οποία μιλούσες εσύ τότε;  Δηλαδή για παράδειγμα είναι αυτό που έλεγε ο Ελύτης ας πούμε, ότι στραφήκαμε προς τη Δύση και χάσαμε τον εαυτό μας, βάλαμε ένα κουστούμι που δεν μας κάνει και περπατάμε σαν τον ανάπηρο;

Το είπαν οι ποιητές, το είπαν όλοι.  Την κρίση αυτή την έφερε η αρρυθμία και η στρεβλή κοινωνική δόμηση δεκαετιών και αιώνων. Βασικά η κρίση εδράζεται σε μία βαθιά πολιτισμική παρακμή, γιατί πολιτική κάνουν όταν απευθύνονται τα άτομα προς το λαό.  Όταν λέμε λαό, εννοούμε ένα εκπολιτισμένο σύνολο. Όταν βλέπουμε αυτή την τερατώδη πολιτισμική παρακμή έχουμε να κάνουμε με έναν καταναλωτικό όχλο, άρα δεν μπορεί καμία πολιτική και καμία κοινωνική θέσμιση να τοποθετηθεί επάνω στις σαθρές βάσεις ενός παραπαίοντος πολιτισμικού οικοδομήματος. Δηλαδή προϋπόθεση της πολιτικής είναι ο πολιτισμός.

Αυτός ο λαός λοιπόν, οι παραδοσιακές κοινωνίες που εμείς τις προλάβαμε, ήμασταν τυχεροί και τις προλάβαμε στα τελευταία τους, είχαν μία κοινωνική δομή, μία αρχιτεκτονική και των σχέσεων που δημιουργούσε μία ζωντάνια και μία δημιουργία, μία τέχνη.Πώς έγινε αυτή η μετάβαση, δηλαδή πώς περάσαμε από αυτή την κοινωνία στη σύγχρονη καταναλωτική κοινωνία;

Τις αλλαγές που έγιναν τα τελευταία 30 χρόνια δεν τις είδε η ανθρωπότητα τα τελευταία 5.000 χρόνια, δηλαδή μέχρι και πριν από 30 χρόνια όργωναν, ζύμωναν, εργάζονταν όπως από την εποχή των Σουμερίων 4.000 χρόνια προ Χριστού.

Κι εγώ έχω οργώσει μικρός, το έχω προλάβει.

Ακριβώς, το έχεις προλάβει, με τον ίδιο τρόπο. Τα τεχνολογικά επιτεύγματα προχώρησαν τόσο που δεν μπορεί η πνευματικότητα του πλανήτη να τα διαχειριστεί.  Θέλω να σου πω ότι τα τεχνολογικά επιτεύγματα που έρχονταν στο χωριό, τα έλεγαν οι παλιοί «ξένες δυνάμεις», ακριβώς γιατί αναγνώριζαν ότι είχαν μία δύναμη που έπρεπε κανείς να έχει εξαιρετική σύνεση για να τα διαχειριστεί. Αυτό δεν συμβαίνει πια, δεν αγιοποιώ τις παλιές κοινωνίες αλλά σε σχέση με τις σημερινές ήταν πολύ φτωχότερες αλλά δεν είχαν άγχος και, το κυριότερο, είχαν δύο βασικά συστατικά, ρυθμό και οικονομία. Αυτά ήταν τα δύο συστατικά που τα έχει η αληθινή ζωή, η κατά φύση ζωή.  Όχι πως δεν υπήρχαν ανισότητες, δεν υπήρχε βία, βεβαίως, και αυτές είναι κακές κληρονομιές που πρέπει να απαρνηθούμε, τη βία και την ανισότητα.

Photo credit: Dmitri Kessel, Life magazine

Αυτή και η έννοια της παράδοσης άλλωστε, να κρατάμε αυτά που είναι σημαντικά.

Ακριβώς, αυτά που μπορούν να παντρευτούν.  Η παράδοση είναι αυτό που μπορεί να παντρευτεί και αυτά είναι τα σημαντικά, όχι αυτά που χωρίζουν, αυτά που ενώνουν.  Οπότε θέλω να σας πω ότι είχαν τα δύο βασικά συστατικά αυτές οι κατά φύση κοινωνίες που τα έχει η φύση και η τέχνη, ρυθμό και οικονομία.

Πάμε πάλι στα μουσικά, κυρίως τους στίχους τους γράφεις εσύ.

Ναι, ή τους υπογράφω εγώ.

Αλλά έχεις ασχοληθεί με τη μελοποίηση ως συνθέτης μεγάλων ποιητών.  Πώς είναι να έρχεσαι αντιμέτωπος με το έργο ας πούμε του Ρίλκε ή του Λόρκα;

Μία που ανέφερες αυτά τα ιερά τέρατα του πνεύματος, θέλω να πω ότι αυτοί είναι και οι παρέες μου κάθε ημέρα.  Οι παρέες μου είναι αυτά, δηλαδή καθώς είμαι ασκητής, έρχονται αυτοί και με συντροφεύουν.  Επίσης θέλω να σου πω πώς ασχολήθηκα.  Ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε λέει στα «Γράμματα σε ένα νέο ποιητή» ότι σκοπός της ζωής είναι να νικήσει όλο και μεγαλύτερους αντιπάλους. Οπότε στραπατσάρω τα μούτρα μου σε σύγκρουση με αυτά τα υψηλά πνεύματα που μπορεί να γελούσαν με την αφελή μου προσπάθεια, αλλά ποτέ δεν θα αμφέβαλλαν ότι η σύγκρουση γίνεται με όλες μου τις δυνάμεις και με τίμιο τρόπο.

Παρόλα αυτά, στο πρακτικό επίπεδο, σου είναι πιο εύκολο να εκδώσεις κάτι που είναι απόλυτα δικό σου;

Πολύ πιο εύκολο.  Πολύ δύσκολα μπορώ να τραγουδήσω ή να μελοποιήσω λόγια άλλων, πάρα πολύ δύσκολα.  Θέλω να πω ότι αδυνατώ, άλλοι μπορούν να το κάνουν πιο εύκολα, εγώ δυσκολεύομαι.

Ποια είναι η σχέση σου με τα αρχέτυπα της κρητικής μουσικής, με τον Ροδινό, τον Μπαξεβάνη, τον Φουσταλιέρη, τον Σκορδαλό;

Μεγάλη.  Αυτοί είναι έρωτας, με όλους αυτούς κάθε ημέρα ζούμε μαζί.  Εννοείται, με όλους, είναι οι συγγενείς μου, η φύτρα μου.  Σκέψου πόσο κοντά είναι η ιστορία, δηλαδή όταν εγώ παίζω στα γλέντια με τον Ψαρογιάννη τον Ξυλούρη που ήταν λαουτιέρης του Νίκου Ξυλούρη, λαουτιέρης του Μουντάκη, έπαιζε με τον Ξαρχάκο και τον Μαρκόπουλο, όταν παίζω με τον Λιαπάκη το Μανώλη ο οποίος ήταν λαουτιέρης του Σκορδαλού.  Δηλαδή είναι τόσο κοντά οι γενιές και οι παραδόσεις και αυτό είναι το καλό που έχει η Κρήτη, ότι η μουσική δεν είναι μουσειακό έκθεμα, όσο και εάν είναι πολύ ταλαιπωρημένη η κρητική μουσική, υπάρχει μία ιστορική συνέχεια.

Τι είναι αυτό που πιστεύεις ότι κρατά την κρητική μουσική ζωντανή;  Υπάρχει δηλαδή τόσο μεγάλη *** που δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον ελλαδικό χώρο.

Ναι, αλλά η διαφορά τώρα είναι ότι υπάρχει πληθωρισμός, δηλαδή πολλοί λυράρηδες, αλλά ελάχιστοι ζουν λυράρικα, παίζουν λύρα αλλά δεν ζουν λυράρικα.  Αυτό είναι εκφυλισμός.

Τι εννοείς δεν ζουν λυράρικα;

Εννοώ πόσους μπουζουξήδες ξέρεις να ζουν μπουζουξίδικα; Πόσους ηλεκτρικούς κιθαρίστες να ζουν ροκάδικα;  Να συνάδει δηλαδή αυτό που παίζεις με αυτό που ζεις. Θα σου πω με μία λέξη ότι όλοι, το 99% είναι επιχειρηματίες και αγωνίζονται για τη φήμη τους, τίποτα άλλο, πανελλαδικώς και παγκοσμίως. 

Θέλω να σας πω τι κράτησα από την Κρήτη.  Η Κρήτη έχει μία πολύ μεγάλη ιδιαιτερότητα, ότι ενώ είναι νησί καθορίζεται από τα βουνά της, πολύ παράξενο.  Δεύτερον, ότι καθώς είχε τόσα πολλά βουνά, δεν είχε μεγάλους κάμπους, οπότε δεν πέρασε από την ταξική κοινωνία που δημιούργησε φεουδαρχία. Οπότε η Κρήτη είναι ένα σχεδόν αταξικό νησί.  Η μάνα μου όταν μου έλεγε να παντρευτώ, δεν μου έλεγε να παντρευτώ την κόρη ενός πολιτικού ή οτιδήποτε, μου έλεγε, να παντρευτείς μία γυναίκα να έχει πολλά αδέλφια. Ξέρεις, άμα δεν υπάρχει ταξική κοινωνία και μεγάλα φέουδα, η μόνη σου δύναμη είναι να παντρευτείς μία γυναίκα που έχει πέντε αδέλφια, έχουν πέντε κουμπάρους, άλλους πέντε συντέκνους, άλλους πέντε συμπεθέρους, οπότε έχεις ένα στρατό.  Η Κρήτη είναι πολύ ιδιόμορφο μέρος. Βέβαια άμα δεις τώρα τι έγινε με την Κρήτη, την ξεφτίλισαν τελείως, την έκαναν σήριαλ.

Πες μας λοιπόν, τι γνώμη έχεις για τον “Σασμό”;

Εγώ δεν έχω τηλεόραση, αλλά όποιο ημίκλειστο πολιτισμό βρουν, τους τσιγγάνους ή τους κρητικούς τους κάνουν τηλεοπτικό θέαμα.  Σε λίγο θα τους βάζουν με τα χαρτονάκια να τους πωλούν στην πλατεία Συντάγματος.

Τους κάνουν καρικατούρες δηλαδή;

Είναι καρικατούρες, ναι, είναι φθηνές καρικατούρες και είναι ντροπή τους.

Συνεχίζουμε με το δεύτερο μέρος της συνέντευξης με τον Έλληνα ντράμερ του “προγκρέσιβ ροκ” Chris Stassinopoulos, που με την συνεργασία του στην Γαλλία με τους Έλληνες Axis, τους Clearlight και τους θρυλικούς Magma του Christian Vander (Κριστιάν Βαντέρ), αλλά και την σόλο καρριέρα με συνεργάτες μέλη των King Crimson και των Van Der Graaf Generator είναι ο δεύτερος διεθνής έλληνας μουσικός της ροκ μετά τον Βαγγέλη Παπαθανασίου.

 Συνέντευξη στον Γιώργο Πισσαλίδη

Φωτογράφηση Χρήστος Κισσατζεκιάν  

Κύριε Στασσινόπουλε μιλάγαμε για όταν αφήνετε τον Βαγγέλη Παπαθανασίου στην Γαλλία και αποφασίζετε να έρθετε στην Ελλάδα. Πως το αποφασίσατε; 

Λέω, εγώ να μείνω στην Ευρώπη με μία γυναίκα που την αγαπούσα μεν, αλλά δεν με ακολουθούσε πνευματικά και με φίλους οι οποίοι είναι διασπασμένοι, να γίνω sessionας δεν θέλω, θα πάω πίσω που έχω φίλους, τον Λάκη Ζώη τον Γιώργο Φιλιππίδη και τον Γιώργο Στεφανάκη.

Από αριστερά ο Δημήτρης Βισβίκης, ο Γιώργος Φιλιππίδης (Sphinx) ο Λάκης Ζώης (Sphinx) και ο Chris Stassinopoulos (Axis, Magma Clearlight) στο τζαζ κλαμπ του “Μπαράκου” το 1979

Και έρχεστε εδώ.

Nαι , και στην Πλάκα υπήρχε ακόμα επαφή.

Στου Μπαράκου παίζατε;   

Στου Μπαράκου και σε διάφορα. Υπήρχε ακόμα και ο Γιώργος Γαβαλάς που μένει στην Πλάκα. Υπήρχε ποιότητα φιλίας ακόμα και επικοινωνίας και έρευνας και μουσικής. 

Αυτό έσπασε το 1984 από όλους, εκτός των λίγων, και φθάσαμε στο σήμερα, οι μαθητές οι δικοί μας, το λέω με λίγο παράπονο αλλά δεν με νοιάζει, γιατί αυτοί έπεσαν στο βάλτο και εγώ είμαι καλά, 71 χρονών και αντέχω και παίζω ακόμα και έχω και κάτι προοδευτικό να προωθήσω παγκόσμια, international, ενώ αυτοί δεν έχουν να πουν τίποτα τώρα.

Οι μαθητές οι δικοί μας, αυτοί που είναι πέντε, επτά, οκτώ, δέκα χρόνια πιο μικροί, τους είπαν οι μητέρες τους να πάτε να πιάσετε μία θέση στο δημόσιο, στην ΕΡΤ, στο ωδείο κ.λπ.  Έπιασαν τις θέσεις, έπαιξαν λαϊκά, έχασαν τον ήχο που είχαν.  Έπεσαν λοιπόν παγκόσμια μέσα όλοι και έσπασε η μουσική και έχουμε κουνήματα με στρινγκάκια στην Αμερική, στρινγκάκια εδώ και γέμισε στρινγκάκι το πάλκο, κατάλαβες;  Ούτε καν λαϊκά σαν τον Καζαντζίδη να πει τον πόνο του ο παλιός λαϊκός, στρινγκάκια, σε αγαπώ, με αγαπάς. Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός με στρινγκάκια και σε αγαπώ, με αγαπάς, λίγο τζαζούλα και λίγο ροκάκι και τώρα μπήκαν και μερικά ethnic τα οποία ξέρουν να τα παίξουν, αλλά δεν ξέρουν να τα ενώσουν με τη μοντέρνα μουσική, όπως έκανε ο McLaughlin με την Ινδία, με τους Mahavishnu Orchestra.

Για εσάς υπάρχει σήμερα progressive;

Πολύ λίγο.  Να σου πω τα ονόματα που είναι progressive, που τα έχω σταμπιλάρει; Ο McLaughlin συνεχίζει, ο Herbie Hancock συνεχίζει, μία κοπέλα Γιαπωνέζα, φοβερή πιανίστρια, με τον Simon Phillips στη ντραμς και τον Jackson τον μπασίστα, Hiromi Uehara, εάν έχεις ακούσει, Simon Phillips o ντραμίστας των Who, Toto κ.λπ. και ο Antony Jackson ο μπασίστας. 

O Herbie Hancock, o McLaughlin, ο Simon Phillips με ένα group που λέγεται Protocol, φοβερό, μοντέρνος ήχος, ο Kamasi Washington σαξοφωνίστας. με εικοσαμελή ορχήστρα παίζει Herbie Hancock μοντέλο, αλλά έχει βάλει άριες, αρχαίες αιθιοπικές, αφρικάνικες μελωδίες και ακούς ένα διαστημικό πράγμα σαν Scriabin με jazz-rock. Είναι πέντε-έξι, είναι λίγοι που κάνουν, οι  Magma που κρατιούνται και  οι Soft Machine, έχουν αλλάξει μέλη και παίζουν καλά, αλλά δεν είναι αυτό το παλιό, το πολύ ψυχεδελικό.

Ο Καμάσι Γουάσινκτον στα “φρη τζαζ ” βήματα του Κολτρέην

Για συγκροτήματα όπως οι Muse και οι Porcupine Tree τι γνώμη έχετε; 

Εκπληκτικοί και οι δύο Είναι αυτό που λέω εγώ νέα μουσική. Με αρέσουν. Ανήκουν στο σήμερα. 

Κάποτε υπήρχαν μεγάλες ιδέες και μεγάλες μουσικές . Σήμερα τι υπάρχει;  

Η όλη φάση ήταν ότι όλοι το 1960-1984, που έλεγε και ο Orwell το 1984 θα αλλάξουν τα πράγματα, κοίταζαν το καινούριο και έτσι έβγαιναν καινούριες καταστάσεις. Τα αυτοκίνητα Plymouth, μεγάλα, υπήρχαν οι Jethro Tull, Blood Sweat & Tears, Chicago, Hendrix, John McLaughlin, Miles Davis με τα rock jazz αφού έφυγε από την cool jazz κ.λπ., Magma, King Crimson, επαναστατικές μουσικές που ανοίγουν το πνεύμα του ανθρώπου.  

Στην Αμερική, έφυγαν από την Ευρώπη τυχοδιώκτες και έφτιαξαν όλον αυτό τον πολιτισμό, τεράστιο, με Plymouth, jazz μουσικές, γέφυρες τεράστιες, μηχανικές, και μετά έφαγαν-έφαγαν και έγιναν σαν τα ζώα, όπως στον Οδυσσέα που η Κίρκη τους έλεγε μη φάτε από αυτά τα ζώα και τα έφαγαν και έγιναν γουρούνια και αυτοί. Έχουν γουρουνοποιηθεί όλοι.  Αν και νομίζω ότι τωρα με τον κορωνοϊό, τον Πόλεμο στην Ουκρανία και τους σεισμούς έχει αρχίσει να σπάει αυτός ο εγωισμός. 

Μετά το 1984 όλοι πήγαν σε ωδεία, που χρειάζονται και οι γνώσεις, αλλά επειδή κόπηκαν οι φιλοξενίες και οι μεγάλες φιλίες και τα πάρτι κ.λπ., πηγαίνουν και μαζεύονται στα studios, παίζουν για λίγο, έχουν μία φιλική σχέση, δουλεύουν επαγγελματικά και αμέσως μόλις τελειώσουν το ωδείο γίνονται και καθηγητές.

Εγώ άμα ήμουν σήμερα 20 χρονών και πήγαινα να μάθω από έναν 25 χρονών, τι να μάθω; Εγώ έμαθα από τον ντραμίστα των Magma, από άλλους μουσικούς, από πιανίστες φοβερούς. Εγώ είδα Tony Williams, Archie Shepp, Cecil Taylor με Andrew Cyrille, είδα Jackie McLean, όλα αυτά live, Weather Report, Mahavishnu Orchestra, αυτά τα είδα live, δίπλα τους καθόμουν στη Γαλλία 12 χρόνια. 

Tις τελευταίες δεκαετίες σας βλέπουμε να pαίζετε με τον David Cross και τον Hugh  Hopper Για πείτε μας για την συνεργασία σας μαζί τους 

Τον David Cross τον γνώριζα από τότε που ήμουν  στους  Clearlight Έτσι έγινε το connection γιατί είμαστε χρόνια φίλοι από τότε, τον έχω καλέσει επτά φορές εδώ και έχουμε παίξει. Παίξαμε στο “Μικρό Μουσικό Θέατρο” δύο φορές, παίξαμε στο “Ροντέο” δύο φορές, τον ένωσα με τον Hugh Hopper, τον μπασίστα από τους Soft Machine. Μετά φέρνω τον David Cross στο Ωδείο Αθηνών και παίζουμε με τον Στέλιο Κρητικό κιθάρα και τον Γιώργο Γαβαλά μπασίστα του Σαββόπουλου.  Δική μου μουσική πάντα, δικές μου συνθέσεις, πάντα άφηνα τον David Cross να κάνει τα δικά του μισή ώρα και μετά τον έφερα ξανά το 2019 στο Μέγαρο Μουσικής στη Βιβλιοθήκη Λίλιαν Βουδούρη με τον κολλητό του, γιατί έχουν group μαζί τώρα αυτοί, του David Cross το group και μπήκε ο David Jackson, σαξοφωνίστας των Van der Graaf Generator και αυτοί κόλλαγαν πάρα πολύ.

Chris Stassinopoulos & Friends Live at Megaron Athens. David Cross (βιολί King Crimson) David Jackson (σαξ, πνευστά, Van Der Graaf Generator) Nίκος Βαρδής (μπάσσο) Jude Shiels (κιθάρα) και ο Νίκος Σακέλης (πιάνο) δεν φαίνεται

Να μιλήσουμε για τους δίσκους σας τους προσωπικούς;  Τώρα ετοιμάζετε κάτι;

Όχι, γιατί έχω κάνει επτά δίσκους με ξένους μέσα, είναι ο David Cross, ο David Jackson, ο Hugh Hopper, ο Joe Berger κιθαρίστας που έχει παίξει με τον μπασίστα των Who, τον Entwistle, ο Barry Finnerty κιθαρίστας που είχε παίξει με τον Miles Davis, ο Καρακαντάς φυσικά παίζει keyboards κ.λπ., mini moog κυρίως, ο Κώστας Καραμήτρος, η Μαρία Κοτσίδη, ο Κώστας Περάκης και διάφοροι Έλληνες μουσικοί, ο Στέλιος Φρειδερίκος, ο Νίκος Αγγέλης και τώρα η συνεργασία που κάνω με τον φοβερό κρουστό που έχω, τον Βασίλη Σταματιάδη όλα αυτά είναι συμπτυγμένα σε επτά CD. Τα βρίσκεις στο bandcamp.com, βάζεις το όνομά μου και βγαίνουν τα CD, τα ακούς όλα και άμα θέλεις μπορείς να αγοράσεις ένα-ένα κομμάτι.  

Σύμπτυξα 17 χρόνια δουλειάς με τα keyboards, έπαιξα μία καινούρια μουσική, μπορεί να μην είμαι πιανίστας, να μην είμαι βιρτουόζος, αλλά είναι κάτι καινούριο, δηλαδή άμα τα ακούσεις, θα πεις Στασινόπουλος, δηλαδή και με κλειστά τα μάτια σου, όπως όταν ακούς Pink Floyd.  Αυτό ακόμα στην Ελλάδα δεν υπάρχει, δηλαδή να κλείνεις τα μάτια σου και να λες αυτός είναι ο Χρήστος. 

Την μουσική σας την καταλαβαίνουν περισσότερο οι Έλληνες ή οι ξένοι;.

Θα σου πώ ότι όταν την μουσική μου την άκουσαν ο David Cross και Hugh Hopper όταν το άκουσαν το κατάλαβαν με την πρώτη Χωρίς να το δουν, με το που τους το έπαιξα, μπήκαν 1000%. Ο Alex Foster έπαιξε και αυτός στο δίσκο μου, πολύ καλός σαξοφωνίστας, new age με jazz κ.λπ., αυτός ήταν στο 85-90%, ο Barry Finnerty και αυτός στο 85-90%, ο Joe Berger στο 80%.  Αυτοί ήταν στο 100%.  Άρα οι Εγγλέζοι μου συμπαραστάθηκαν πιο πολύ από τους Έλληνες και τους Γάλλους, στα τελευταία χρόνια της πτώσης του πολιτισμού. Από Αμερικάνους, Γάλλους, Γερμανούς, Έλληνες μόνο οι Εγγλέζοι με κατάλαβαν.

Αγαπημένοι σας ντράμερ ποιοι είναι;

Ο Ginger Baker, ο Tony Williams, ο Buddy Rich για την τεχνική του και όχι για το feeling του, οι άλλοι έχουν πιο καλό feeling, ο Jack DeJohnette, ο Christian Vader, ο Andrew Cyrille, ο ντραμίστας που παίζει free jazz με τον Cecil Taylor, ο Elvin Jones και μου αρέσουν από τη σύγχρονη μουσική Ολιβιέρ Μεσσιάν, ο Μπέλα Μπάρτοκ , Στραβίνσκυ και Αλεξάντερ Σκριάμπιν, σε αυτά κινούμαι και ανακατεύω πάντα John McLaughlin .

Bill Cobham μου αρέσει, αλλά λίγο τετράγωνο τον βρίσκω, πολύ καλός και ο Michael Narada Walden, αυτός μου αρέσει πολύ και κιθάρα Jeff Beck και Hendrix, μη ξεχάσουμε το βασιλιά.  Σε αυτά κινούμαι, αλλά αυτά τα έχω στο 35%, όλο το άλλο είναι δικό μου.  Mε το φίλο μου το Γιώργο Στρατή έχουμε κάνει καινούριο ήχο, είναι διαστημικός ήχος αυτός.

Εσείς πώς τον εννοείτε το διαστημικό ήχο;

Όταν ακούς Hendrix και παίρνει ένα blues και κάνει ουουου…

Ως space rock ας πούμε.

Ναι, αρχίζει ο ήχος και σβουρίζει, γίνεται συναισθηματικός όμως, όχι metal.  Για αυτό έλεγα, τα metal είναι καλά, έχουν δύναμη, αλλά δεν έχουν φευγιό στο σύμπαν μέσα, δεν βάζεις συναίσθημα, δηλαδή είναι μόνο ή δύναμη σκέτη ή δύναμη απωθημένη στο σύστημα.  

Εγώ όταν παίζω, μπορεί να μη γουστάρω πολλά πράγματα της σημερινής εποχής που γίνονται από τους πολιτικούς, αλλά την ώρα που παίζω δεν παίζω εναντίον τους, κάνω προσευχή ας πούμε στο σύμπαν να κατέβει ενέργεια θετική.  Αυτοί παίζουν, ή παίζω απλώς δυνατά να δείξω πού είμαι δυνατός, μπράβο, παιδάκι μου, του λέω, έχεις δουλέψει και οικοδομές, ή πετάνε τα απωθημένα τους.   Ο Hendrix δεν πετούσε απωθημένα, το είπε μόνο με ένα κομμάτι “Machine Gun”, σε όλα τα άλλα παίζει με τη ψυχή του.  Άλλο δυναμική συναισθηματική και άλλο απωθημενική.

Οι Chris Stassinopoulos & Explorers Band μετά από συναυλία στην “Αντίθεση”

Εάν ήταν να δώσετε έναν ορισμό progressive, τι θα λέγατε σε έναν πιτσιρικά της καινούριας γενιάς.;

Το προοδευτικό είναι το καινούριο, δηλαδή, φίλε πιτσιρικά, φτιάξε καινούρια σπίτια με μεγάλους τοίχους, καινούρια αυτοκίνητα, καινούριες μουσικές, καινούριους τρόπους ζωής και ψάξε γενικά στη ζωή σου κάτι καινούριο και να πατάει, μη μένεις όλο στα παλιά, στα παλιά, στα παλιά, γιατί το σύγχρονο παίρνει ενέργεια και γνώση από τα παλιά, αυτό που είπα, 30%, παραπάνω δεν θέλει, μετά το χαμηλώνει, γίνεται παλιό, δηλαδή αναμασάς τα παλιά.  Η σιγουριά, το μεροκάματο, η αναγνώριση από το λαό που δεν κουνιέται, σου λέει θέλουμε το παλιό, το waltz, μπορείς να μας παίξεις το waltz εκείνο εκεί, κατάλαβες;

Και το waltz καλό είναι, αλλά πρέπει να υπάρχει και σύγχρονο.

Άσε να το παίξουν αυτοί που παίζουν waltz, εσύ κατασκεύασε, γίνε “προοδευτικός”.

Αυτό ήθελα να ακούσω για να το κλείσουμε.