25ο ΔΦΝΘ: “Τετραγωνίζοντας τον Κύκλο( Η ιστορία της Hipgnosis)”: Όταν τα εξώφυλλα των δίσκων ήταν μια ολόκληρη άλλη ιστορία 

της Μαρίας Μαρκουλή 

O άντρας με το κοστούμι καιγόταν στ΄ αλήθεια. Το γουρούνι είχε κοπεί από το σχοινί που το κρατούσε και πετούσε στον ουρανό. Και εκείνο το πρόβατο, κάθισε εν τέλει στον καναπέ του ψυχαναλυτή και φωτογραφήθηκε. Στη Χαβάη. Καταλαβαίνετε προφανώς για τι μιλάω.

Για θρυλικά εξώφυλλα δίσκων. Για ροκ ιστορία.

Pink Floyd – Wish You Were Here και Animals, 10cc Look Hear-Are You Normal?

Rock ‘n roll ως το τελευταίο edit. Και το ντοκιμαντέρ που έκανε προχτές Ευρωπαϊκή πρεμιέρα στο 25o Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης  Squaring the Circle (The Story of Hipgnosis) Τετραγωνίζοντας τον Κύκλο (Η Ιστορία της Hipgnosis) δια χειρός Anton Corbijn.

To πρώτο ντοκιμαντέρ του φωτογράφου και σκηνοθέτη – ροκ σταρ κι αυτός – είναι η  ιστορία της Hipgnosis, του στούντιο που σχεδίαζε αυτά τα κλασικά πια εξώφυλλα στην πιο ροκ εποχή της ιστορίας του ροκ.

Από την αρχή της Hipgnosis. Από την συνάντηση του Storm και του Po (Storm Thorgerson και Aubrey “Po” Powell) στη δεκαετία του ’60 στην Αγγλία. Και τς παρέες τους με εκείνους τους cool τύπους που μαζεύονταν, κάπνιζαν, έπιναν, έπαιζαν μουσικές- και ήταν οι Pink Floyd. Από το πώς άρχισαν να στήνουν τη φάση. Όλα, τις πονηριές τους, τις ιδέες, τους χαρακτήρες τους και τις κόντρες τους. Με το όνομα της Hipgnosis να κυκλοφορεί στα σωστά τα μέρη. Να κυλάει και το χρήμα. Πλούσιοι, διάσημοι και rock n roll. Στις δόξες του το ροκ, τότε που για ένα εξώφυλλο δίσκου μπορεί να ξόδευε κανείς ως και 50.000 λίρες. Και ο σουρεαλισμός ήταν περισσότερο τέχνη και λιγότερο καθημερινότητα.

Το εξώφυλλο του δίσκου ήταν ένα ολόκληρο, ξεχωριστό κεφάλαιο του δίσκου.

Άλλωστε δούλευαν πολλοί άνθρωποι γι’ αυτό, έπεφταν ιδέες, ταξίδευαν ως τη Σαχάρα για να έχουν την καλή εικόνα. Αυτά όλα που χάθηκαν στο photo shop και από την δουλειά στο σπίτι.

Και εδώ που τα λέμε, τα εξώφυλλα των Floyd έκαναν εντύπωση – του στιλ τι θέλει να μας πει τώρα ο καλλιτέχνης. Έκαναν και δουλειά όμως για την Hipgnosis που δίνει όλο και πιο πολύ  σουρεαλισμό και ψυχεδέλεια, από το φανταστικό στο prog με πλαίσιο αδιάλλακτα ροκ – το στούντιο έχει πια όνομα και η εκλεκτή πελατεία αυγατίζει.

Και φυσικά στην ταινία δεν μιλάει (και πολύ παραστατικά μάλιστα) μόνο ο άνθρωπός που την δημιούργησε – ο ένας από τους δύο Po, ο άλλος ο Storm μας άφησε χρόνους, … όμως είναι παρών μέσα από αρχειακό υλικό. 

Μιλάνε ουκ ολίγοι από την εκλεκτή πελατεία της Hipgnosis. Όπως : οι Pink Floyd – Dave Gilmore, Roger Waters, Nick Mason – o Paul McCartney, o Robert Plant, o Jimmy Page, o Peter Gabriel, o Graham Gouldman των 10cc, ο Noel Gallagher. Σε καινούργιες συνεντεύξεις τους ειδικά για την ταινία. 

Πώς καταφέρνεις να έχεις όλη την αριστοκρατία του ροκ στην ταινία σου;

Αν είσαι ο Anton Cobijn το καταφέρνεις. Ο Corbijn, να θυμίσω, είναι ο τύπος που έδωσε εικόνα, αισθητική, λουκ, φωτογράφισε και έκανε να δείχνουν κουλ από την αρχή τους Depeche Mode και τους U2 (πρώτο ροκ κλικ του Ολλανδού ήταν για τον συμπατριώτη του και αξέχαστο Herman Brood). Και μετά ήρθαν όλοι. Και φωτογραφήσεις και εξώφυλλα άλμπουμ- και ταινίες. Οπότε ναι, τους έχεις.

Έτσι με πίστη στην αξία του τραγουδιών, των τεχνών εν γένει, τα λέει και τα στηρίζει με πράξεις και ο Merc Mercuriadis Βρετανό-Καναδός με ελληνικές ρίζες που δημιούργησε το Hipgnosis Songs Fund μαζί με τον Nile Rogers το 2018. Μεγάλη εμπειρία στη δισκογραφία ο Merc και μάνατζερ κατά καιρούς αστέρων μεγέθους Beyonce και Elton John, με τέτοια πλούσια λίστα. Είναι και από τους παραγωγούς του φιλμ και έχει να πει και δικό του κομμάτι της ιστορίας.

Το”Τετραγωνίζοντας τον Κύκλο” δείχνει και πώς κυκλώσαμε το τετράγωνο.

Καθώς τα πράγματα άλλαζαν και ερχόταν με φόρα το punk, φάνηκε (τούς το είπαν κιόλας) ότι ιπτάμενα γουρούνια και αγελάδες στους αγρούς δεν μπορούσαν να μιλήσουν στους ανθρώπους έξω στους δρόμους και στην εργατική τάξη και τι σόϊ ροκενρόλ είναι αυτό;

Πάμε πάλι από την αρχή, a-na-rchy. O Glenn Mattlock (των Sex Pistols) μιλάει συγκεκριμένα. Καθώς ο Corbijn φορτίζει το θέμα και με μια δόση ρεαλιστικής μελαγχολίας πάνω στις εποχές που αλλάζουν. Ποιητικά και με χιούμορ σε σημεία της αφήγησης.

Συμπυκνωμένα, το λέει και σου δίνει και το reality check τσεκαρισμένο, ο Noel Gallagher. Μεγάλες αλήθειες. Όπως τότε που επιστρέφει αργοπορημένος στο σπίτι και εξηγεί στην κόρη του ότι έμειναν πέντε ώρες να συζητάνε για να αποφασίσουν το εξώφυλλο του δίσκου τους. Εκείνη τον κοιτάει με απορία. -Το ποιο;

-Το εξώφυλλο! κάθε δίσκος έχει ένα εξώφυλλο. Αυτό το μικρό που βλέπεις τώρα, εκεί δίπλα που ακούς μουσική. Καλά, του λέει το κορίτσι, φάγατε τόση ώρα γι΄αυτό;

Πηγή: mariamarkouli.com

της Μαρίας Μαρκουλή  O άντρας με το κοστούμι

Από τα “Κανόνια του Ναβαρόνε” στους “Δρόμους της Φωτιάς”: Η  Οσκαρική πορεία της Ειρήνης Παππά και του Βαγγέλη Παπαθανασίου 

του Γιώργου Πισσαλίδη 

Την Κυριακή το βράδυ η Ακαδημία Κινηματογράφου τιμήσε την μνήμη της Ελληνίδας σούπερσταρ του κινηματογραφου Ειρήνης Παππά και του διάσημου Έλληνα συνθέτη Βαγγέλη Παπαθανασίου , που και οι δύο έφυγαν μέσα στο 2022.

Κάθε χρόνο η τελετή των Όσκαρς συμπεριλαμβάνει ένα μέρος που αποκαλείται “In Memoriam’ (εις μνήμη) που τιμά εξέχουσες φυσιογνωμίες της κινηματογραφικής βιομηχανίας που έφυγαν την προηγούμενη χρονιά.

Ειρήνη Παππά 

Η Ειρήνη Παππά, πιθανόν μία από τις σημαντικότερες Ελληνίδες ηθοποιούς της γενιάς της πέθανε στις 14 Σεπτεμβρίου 2022. Η Ελληνίδα ηθοποιός και τραγουδίστρια γεννήθηκε χτο Χιλομόδι κοντά στην Κόρινθο και έκτισε μια καριέρα που διήρκεσε πάνω από πενήντα χρόνια.

Κέρδισε διεθνή αναγνώριση μέσα από την συμμετοχή της σε δημοφιλείς ταινίες που κέρδισαν Όσκαρς, όπως “Τα Κανόνια του Ναβαρόνε” (1961) , όπου έπαιζε μια σκληροτράχηλη αντάρτισσα   και στον “Αλέξη Ζορμπά” (1964) στον ρόλο της χήρας.

Τρεις από τις ταινίες στις οποίες η Ειρήνη Παπά πρωταγωνίστησε προτάθηκαν για Όσκαρ Ξενόγλωσσης Ταινίας, με την  γαλλόφωνη “Ζ” του Κώστα Γαβρά  να το κατακτά, ενώ υποψήφιες υπήρξαν επίσης και δύο ελληνικές ταινίες, μεταφορές στην μεγάλη οθόνη αρχαίων τραγωδιών, η “Ηλέκτρα” (1964) και η Ιφιγένεια (1977) . 

Αφού η Παππά καθιερώθηκε ως μια εξαιρετικά ταλαντούχα ηθοποιός με τεράστια εκφραστική γκάμα, πρωταγωνίστησε σε μια μεγάλη λίστα από ταινίες του Χόλλυγουντ που την έκαναν οικείο όνομα σε διεθνές επίπεδο, όπως “Η Γλυκειά Πατρίδα” του Μιχάλη  Κακογιαννη και “Το Μαντολίνο του Λοχαγού Κορέλλι” . 

Το 2018, ανακοινώθηκε ότι τα πέντε τελευταία χρόνια, η Παπά υπέφερε από την νόσο του Αλτσχάιμερ. Από τότε ζούσε μακριά από  την δημόσια ζωή.

Βαγγέλης Παπαθανασίου 

Ο παγκοσμίου φήμης Έλληνας συνθέτης Ευάγγελος Οδυσσέας  Παπαθανασίου, γνωστός στο εξωτερικό με το επαγγελματικό του όνομα, Vangelis έφυγε στις 17 Μαϊου 2022 σε ηλικία 79 ετών. Πριν τον θάνατο του , ο συνθέτης νοσηλεύθηκε στην Γαλλία με COVID -19 

Ο Βαγγέλης Παπαθανασίου  ήταν γνωστός για τις ρηξικέλευθες συνθέσεις σε μια ποικιλία από είδη συμπεριλαμβανομένων της ηλεκτρονικής μουσικής, του προγκρέσιβ ροκ, της άμπιεντ και ακόμα κομμάτια ορχηστρικής μουσικής, όπως προτιμούσε ο ίδιος να αποκαλεί την  new age μουσική. 

Υπήρξε ένας από τους πιο πολυζητημένους συνθέτες κινηματογράφου της δεκαετίας του 80. Το βασικό θέμα του για τους “Δρόμους της Φωτιάς” (Chariots of Fire) νίκησε την μουσική του Τζων Γουίλλιαμς για την πρώτη ταινία στην τελετή των Όσκαρς του 1982. Ανέβηκε στην κορυφή των Αμερικάνικων επίσημων τσαρτς του Billboard και παρέμεινε επί μακρόν επιτυχία στην Μεγάλη Βρετανία, όπου χρησιμοποιήθηκε κατά την τελετές  βράβευσης  στην διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του 2012. Ήταν επίσης εκείνο που έβαλε τα θεμέλια για την μουσική του για το προφητικό  “Blade Runner” του Ρίντλεϋ Σκωτ για το οποίο ήταν υποψήφιος για Χρυσή Σφαίρα. 

Το 2001, ο Βαγγέλης Παπαθανασίου εκτέλεσε ζωντανά την χορωδιακή συμφωνία “Mythodea”, η οποία χρησιμοποιήθηκε από την ΝASA ως το μουσικό θέμα για την αποστολή Οδύσσειας στον Άρη.

του Γιώργου Πισσαλίδη  Την Κυριακή το βράδυ η

Το πολύτιμο βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου για τον Μπάχ 

του Παναγιώτη Ανδριόπουλου,
θεολόγου και μουσικοκριτικού 

 S. Bach: Ο Μουσικός του Απείρου

Η αγαπημένη μας Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου μας προειδοποιεί από την πρώτη στιγμή του βιβλίου της ότι δεν ήταν στις προθέσεις της να γράψει ένα μουσικολογικό δοκίμιο.

Παρ’ όλα αυτά το έγραψε πανηγυρικά, …αλλιώς μουσικολογικά. Φίλη μουσικολόγος από την Αμερική μου έλεγε πρόσφατα ότι η τάση της μουσικολογίας στις μέρες μας δεν είναι η μορφολογική και εξαντλητική ανάλυση των έργων ενός συνθέτη αλλά ούτε και μια επιφανειακή και διεκπεραιωτική ιστορική μουσικολογία. Είναι η ενδελεχής μελέτη και ανάδειξη της φιλοσοφικής, επιστημονικής και καλλιτεχνικής παραγωγής μιας μουσικής, ώστε να ενταχθεί σωστά το μελετώμενο πρόσωπο και να κατανοηθεί, κατά το δυνατόν, η ξεχωριστή περίπτωσή του.

Και βέβαια πάντοτε πρέπει να ισχύει αυτό που η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου γράφει εμφαντικά: «Γιατί κάθε εμβάθυνση ή αναζήτηση οφείλει να έχει σαν οδηγό και πυξίδα την πνευματική διαθήκη των προγόνων μας. Μόνον έτσι αναπτύσσεται η κριτική σκέψη που αποτελεί προϋπόθεση κάθε πνευματικής απόλαυσης».

Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου στο βιβλίο της για τον Μπαχ μας υποδεικνύει μια ολιστική θεώρηση του συνθέτη που τα περιλαμβάνει όλα: φιλοσοφία, θεολογία, κοσμολογία, μαθηματικά, φυσική, ρητορική, αριθμολογία, αστρονομία και αρχαία ελληνική φιλοσοφία, εβραϊκή παράδοση, νεοπλατωνισμό, φιλοσόφους τους λατινικού μεσαίωνα, μυστικιστικό νεοπλατωνισμό της Αναγέννησης, λουθηρανισμό, ουμανισμό, διαφωτισμό.

Το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου είναι σαν μια παρτιτούρα. Δεν περισσεύει τίποτα και η αρχιτεκτονική της είναι αυστηρή και πυκνή. Θέλει γερό υπόβαθρο για να το προσεγγίσεις και φυσικά θίγει ζητήματα που αποτελούν θέματα ολόκληρων μελετών.

Ήξερα ότι η Παπαστεφάνου είναι μια μεγάλη πιανίστα, αλλά δεν ήξερα ότι είναι και μεγάλη θεολόγος! Αντιλαμβάνομαι, φυσικά, ότι κάτι τέτοιο δεν είναι στις προθέσεις της. Όμως, η απροκατάληπτη προσέγγιση της στον ένθεο Μπαχ, την αναδεικνύει …μοιραία ως θεολόγο.

Δεν είναι καθόλου αυτονόητο για ένα μουσικό να ενδιατρίβει στην θεολογία του λουθηρανισμού, στο φαινόμενο του ευσεβισμού (που εξορίζει τη μουσική από τη λατρεία), στην μυστικιστική θεώρηση της θρησκείας, στη σχέση κοσμολογίας – θρησκείας – μουσικής και να παραπέμπει στον ιερό Αυγουστίνο, στον Ψευδοδιονύσιο τον Αρεοπαγίτη, στον Θωμά τον Ακινάτη, σε ιησουίτες και δομινικανούς μοναχούς.

Το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου είναι αναμφίβολα ένα στέρεο θεολογικό εγχειρίδιο του σήμερα, που αποτελεί κλειδί για την κατανόηση πολλών …παρανοήσεων.

Στην ερμηνευτική της Παπαστεφάνου για τον Μπαχ συμπλέκονται τα πάντα. Για παράδειγμα η ελληνική αρχαιότητα με τον λουθηρανισμό. Άλλωστε ο Μπαχ, σύμφωνα με την εκπαιδευτική παράδοση της εποχής του, ήταν γνώστης της αρχαίας ελληνικής.

Και σκέφτομαι ότι δύο υπέροχοι μύθοι της αρχαιότητας γίνονται θέατρο με μουσική (“dramma per musica”) από τον Μπαχ. Η καντάτα 213 («Ο Ηρακλής στο σταυροδρόμι») αποτελείται από αριστουργηματικά αποσπάσματα που χρησιμοποίησε ο σύνθετης και στο περίφημο Χριστουγεννιάτικο ορατόριο. 

Η καντάτα 201 («Η διαμάχη ανάμεσα στον Φοίβο και τον Πάνα») αγγίζει με πολύ χιούμορ ένα θέμα που απασχόλησε τον Μπαχ σε όλη του τη ζωή: τη σχέση της «ελαφριάς» μουσικής με τη σπουδαία μουσική παραγωγή του πνεύματος. Η μουσική του Πάνα είναι διασκεδαστική, χορευτική και διονυσιακή, ενώ του Φοίβου βαθιά συγκινητική και αισθαντική, θέτοντας τη φωνή σε διάλογο με τους μαγικούς μπαρόκ ήχους του flauto traverso και του oboe d’amore. 

Κι αμέσως οδηγούμαστε, από την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, στα «φτερά των Αγγέλων», δηλαδή στην παραλλαγή 28 από τις περίφημες Παραλλαγές Goldberg, όπου, αναζητώντας αναπαραστάσεις του ουράνιου Χορού των Αγγέλων στη μεσαιωνική εικονογραφία, διαπιστώνουμε την ίδια σχέση με το τραγούδι και τη συνοδεία του, όπως στην αρχαία ελληνική παράδοση: άγγελοι που παίζουν άρπα, λαούτο, ψαλτήρι, κιθάρα, φλάουτο του Πανός, κόρνο ή ταμπούρλο. 

Παρατηρεί η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου πως «στην πρωτότυπο γραφή αυτής της Παραλλαγή βλέπουμε κι ακούμε τα φτερά των αγγέλων στις υπέροχες τρίλιες. Με ελαφράδα και αυτοπεποίθηση ο Μπαχ πετάει σε δύο κόσμους, μετατρέποντας την εύθραυστη ισορροπία της τρίλιας σε εύρωστη χαρά».

Κατά τον Πυθαγόρα, «Μουσική των Σφαιρών» ονομάζεται το σύνολο των ήχων που παράγεται από την κίνηση των ουρανίων σωμάτων και αποτελεί την ουράνια αρμονία. Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου καταλήγει στην διαπίστωση ότι: «Για τον Μπαχ, η Μουσική των Σφαιρών είναι η Μουσική των Αγγέλων και οι Ουρανοί δεν θα πάψουν να αναγγέλλουν τη δόξα του Θεού [πρβ. τον ψαλμικό στίχο: «Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν θεοῦ, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα»] Ο Μπαχ με τη θρησκευτικότητα του, ύμνησε το Άπειρο, που μπορεί να είναι Φως, Αρμονία, δημιούργημα Θεού».

Κι εδώ μνημονεύω τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, ο οποίος έλεγε για την Βυζαντινή Μουσική ότι «εάν δεν είναι η μουσική των Ελλήνων, είναι η μουσική των αγγέλων».

Αλλά αυτό που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, επίσης, στον Μπαχ είναι η σύνδεση κοσμικότητας και θρησκείας όπως, συγχωνεύονται αριστουργηματικά, για παράδειγμα, στο περίφημο Magnificat, δηλαδή το Μεγαλυνάριο, όπου οι μουσικές αρμονίες του το καθιστούν διαχρονικό για τα αυτιά και βάλσαμο για την ψυχή.

Άλλωστε για τον Μπαχ η μουσική είναι οπωσδήποτε η Επιστήμη, που συμβάλλει στην ανάταση προς το άυλο και το υπερφυσικό, αφού ο ίδιος ο Θεός είναι ο γεννήτορας της Μουσικής των Σφαιρών, κατά τον ιερό Αυγουστίνο, αλλά και κατά το βιβλικόν: «Ο Θεός εξεύρε πάσαν οδόν επιστήμης».

Νομίζω πως το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου συμπυκνώνει ποιητικά ο Νίκος Καρούζος στο ποίημα του: Του Ιωάννη Σεβαστιανού Μπαχ Ανωφέρεια: 

Άνοιξη φθινόπωρο καλοκαίρι χειμώνας 

ο Μπαχ ανεβαίνει πάντα στους αιθέρες 

γελαστός άγγελος του δρυμού 

μεγάλος ιδιοκτήτης 

ο Μπαχ ανεβαίνει την ουράνια σκάλα 

ιερέας των ήχων απ’ τη βροχή νεότερος 

αγιόκλημα φυτρωμένο στ΄ όργανο της εκκλησίας 

η θαλπωρή μες στην ανάγκη του θεού μεγάλη. 

Παντρεύει τις φωνές με την καθαρότητα 

περ΄ από κάθε εποχή πετά νομίσματα χρυσά στους λυπημένους 

δείχνοντας την ειρήνη 

ψηλά στα γαλανά τ’ αμπέλια ψηλά στον ηδυόνειρο χρόνο της λησμονιάς. 

Άγγελος της πηγής μοιράζει το νερό σε τόσους διψασμένους 

κόβει με γαλανή ρομφαία τον καιρό 

κι ανοίγει τ’ άσπιλα φτερά ως την έλπιση. 

Βλέπω τους ήλιους είναι σταλαγμένοι σ’ ένα βόρειο κορμί 

τη θλίψη κομίζοντας των άστρων.

Αναμφισβήτητα, όπως αποδεικνύει περίτρανα η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, ο Μπαχ είναι ο απόλυτος ορισμός της Musica Poetica. Έχουμε συνδέσει την «Μουσική Ποιητική» με τον Στραβίνσκυ, αλλά και ο Στραβίνσκυ τον Μπαχ αναγνωρίζει ως την πρώτη αρχή.

Αυτή η Μουσική Ποιητική του Μπαχ φοράει κατάσαρκα αυτό το «αίσθημα της αιωνιότητας», που λέει ο Σεφέρης. Επομένως το αιώνιο είναι και άπειρο, αφού δεν περιορίζεται στο κτιστό, αλλά το προσλαμβάνει και το μεταμορφώνει. Ο ίδιος ο Μπαχ μας λέει ότι «ο καλύτερος χρόνος είναι ο χρόνος του Θεού». Ποιού Θεού; Του άχρονου και εν χρόνω εισβάλλοντος στην ιστορία. Το μυστήριο που υπηρετεί ο Μπαχ είναι ακριβώς αυτό της ενανθρώπισης του Θεού. Αυτού που ενώ είναι άπειρος, λαμβάνει σάρκα και ζει ανάμεσά μας ως Θεάνθρωπος!

Και ο Μπαχ με τις δεκάδες των θρησκευτικών έργων του, δημιούργησε έναν λειτουργικό χρόνο, δηλαδή τον εορταστικό κύκλο του ενιαυτού, για να υμνήσει ακριβώς την ενανθρώπιση. 

Δεν γράφει μια αφηρημένου τύπου ή συγκριτιστική θρησκευτική μουσική, αλλά μια πολύ συγκεκριμένη, που αφορά στις λειτουργικές ανάγκες της Εκκλησίας του, η οποία εν χρόνω πορεύεται προς το άπειρο. Η μουσική του, στο μεγαλύτερο μέρος της, είναι μια λειτουργική μουσική, που γραφόταν για να ψαλεί στην Εκκλησία. Σημειώνει θαυμάσια η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου: «Μπορούμε να φανταστούμε το θάμβος των πιστών στον Ναό του Αγίου Θωμά της Λειψίας, τη φορτισμένη ατμόσφαιρα και την κορύφωση της κατάνυξης που συνόδευε το σχεδόν κινηματογραφικό ξετύλιγμα των Παθών».

«Ποιο μουσικό έργο αγαπάτε;», ρώτησαν τον μεγάλο σκηνοθέτη Αντρέι Ταρκόφσκι: 

“Τα Κατά Ματθαίον Πάθη του Μπαχ”, απάντησε.

Στις 29 Δεκεμβρίου του 1986, ο Ταρκόφσκι άφησε την τελευταία του πνοή στο Παρίσι, ακούγοντας από ένα ταπεινό πικάπ τα «Κατά Ματθαίον» Πάθη του Ιωάννη Σεβαστιανού. Κατά τη μαρτυρία φίλου του τις τελευταίες του εβδομάδες ζητούσε μονάχα «Μπαχ! Μπαχ! Μπαχ!»

Πολύ σωστά επισημαίνει, επίσης, η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου ότι «οι σύγχρονοι του Μπαχ αδυνατούσαν να συμπάσχουν με την αγωνία του, που αφορούσε τη μεταρρύθμιση της εκκλησιαστικής μουσικής. Ο ορθολογισμός είχε απομακρύνει τους περισσότερους από την καθιερωμένη εκκλησιαστική ζωή και πρακτική [μήπως κάτι ανάλογο δεν συμβαίνει και στον καιρό μας;]. Εν τω μεταξύ η προτεσταντική εκκλησία είχε οχυρωθεί πίσω από το Δόγμα και η μόνη ανεκτή μορφή θρησκευτικότητας εκτός εκκλησίας ήταν ο Ευσεβισμός, στον οποίο η μουσική δεν είχε θέση». Κάτι ανάλογο συνέβη και στην Ελλάδα τις προηγούμενες δεκαετίες, με τα κινήματα του ευσεβισμού να βλέπουν με περισσή καχυποψία την κεντρική θέση της μουσικής στη λατρεία.

Ο Μπαχ, όμως, πίστευε βαθιά στην ιερότητα της τέχνης της μουσικής και στην θεϊκή καταγωγή της. Γι’ αυτό και έλεγε: «Όπου υπάρχει αφοσιωμένη (στο Θεό) μουσική, εκεί είναι παρούσα και η Χάρη του». Για τον Μπαχ η μουσική στην Εκκλησία οφείλει να έχει ως πρότυπο την αρμονία των ουρανών.

Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου σημειώνει κατηγορηματικά: «Η θρησκευτική σκέψη υπήρξε το διάπυρο κέντρο της ζωής του Μπαχ. Η μουσική και η θεολογία είναι αδιαχώριστες στο έργο του και συγκλίνουν σε ένα μυστικιστικό επίπεδο».

Ο Max Reger είπε ότι «Ο Μπαχ είναι η αρχή και το τέλος όλης της Μουσικής», κάτι σαν το Θεό που είναι το άλφα και το ωμέγα, η αρχή και το τέλος.

Ο Debussy είπε ότι «Ο Μπαχ είναι ένας καλόκαρδος θεός, στον οποίο όλοι οι μουσικοί οφείλουν να προσεύχονται για να ξεφύγουν από τη μετριότητα».

Δύο ευρωπαίοι μαθηματικοί, χρησιμοποιώντας έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή και τη σχετική θεωρία του μεγάλου εκείνου αυστριακού μαθηματικού Κουρτ Γκέντελ, κατάφεραν να αποδείξουν μαθηματικά την ύπαρξη του Θεού!

Το κατόρθωμα των δύο Ευρωπαίων μαθηματικών, του Γερμανού Κρίστοφ Μπεντζμίλερ (Christoph Benzmüller) και του Αυστριακού Μπρούνο Βολτσενλόγκελ Παλέο (Bruno Woltzenlogel Paleo), ήταν ότι κατάφεραν να αναπαραστήσουν τα αξιώματα του Γκέντελ και τους συλλογισμούς του με μαθηματικά σύμβολα. Στη συνέχεια, με τη βοήθεια εξειδικευμένου λογισμικού που χειρίζεται έννοιες λογικής σε ηλεκτρονικό υπολογιστή, μπόρεσαν αφενός μεν να διαπιστώσουν ότι τα αξιώματα δεν περιέχουν κρυφές αντιφάσεις και αφετέρου να επιβεβαιώσουν την απόδειξη του θεωρήματος.

Όμως, κι αν ακόμα οι μαθηματικοί με τη λογική αποδεικνύουν ότι υπάρχει Θεός, πρέπει να σκεφτούμε ότι κατά τους Πατέρες της Εκκλησίας: «Ἄπειρον τό θεῖον καί ἀκατάληπτον· καί τοῦτο μόνον αὐτοῦ καταληπτόν, ἡ ἀπειρία καί ἀκαταληψία». Ο Μπαχ αυτή την απειρία και την ακαταληψία ύμνησε.

Οπότε επιτρέψτε μου την κατ’ αναλογίαν παράφραση: Άπειρος ο Μπαχ και ακατάληπτος. Και τούτο μόνον καταληπτόν, η απειρία και ακαταληψία αυτού.

Ομιλία κατά την παρουσίαση του βιβλίου της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου, J.S.Bach: Ο Μουσικός του Απείρου των εκδόσεων Παπαγρηγορίου-Νάκας. Απολλώνιο Ωδείο, Σάββατο 4 Μαρτίου 2023. 

του Παναγιώτη Ανδριόπουλου, θεολόγου και μουσικοκριτικού   S. Bach: Ο

Γκούσταβ Μάλερ: Τραγούδια για Νεκρά Παιδιά – “Kindertotenlieder” (βίντεο)

του Παναγιώτη Ανδριόπουλου 

Ο Γκούσταβ Μάλερ ανήκει στην προσωπική μου μυθολογία.

Μου τον δίδαξε ο Μάνος Χατζιδάκις.

Από εκείνον, διευθύνοντας την Ορχήστρα των Χρωμάτων, άκουσα ζωντανά για πρώτη φορά τον κύκλο τραγουδιών του Μάλερ Kindertotenlieder («Τραγούδια για νεκρά παιδιά»). Ήταν 23 Οκτωβρίου 1991 – την ημέρα των γενεθλίων του – στο «Παλλάς» με σολίστ τον βαρύτονο Αντώνη Κοντογεωργίου. 

Ο Μάλερ έγραψε τα τραγούδια αυτά πάνω σε ποιήματα του Friedrich Rückert. Είχαν και οι δύο βιώσει την απώλεια παιδιών τους. 

Ο Μάλερ, με την βαθιά συνείδηση της τραγικότητας της ύπαρξης μας δίνει πέντε αριστουργηματικά lieder, με κοινό σημείο μεταξύ τους τη σχέση τους με το “Φως”. Είναι η παραμυθία της μετάβασης από τα λυπηρότερα στα θυμηδέστερα προσδοκία της αντάμωσης. 

Ο ίδιος ο συνθέτης υπογραμμίζει στην αρχή της παρτιτούρας: “Τα πέντε τραγούδια αποτελούν αδιαίρετο σύνολο, για αυτό θα πρέπει να διατηρείται η συνέχεια τους (να αποφεύγονται τυχόν διακοπές, όπως επί παραδείγματι χειροκροτήματα στο τέλος κάθε τραγουδιού)”. 

Μελωδική γραμμή, μοτίβα και ρυθμοί υπογραμμίζουν το σπαραγμό και την βαθιά ψυχική καταβύθιση του δημιουργού και την ελπίδα πως τα παιδιά είναι πια ασφαλή από κάθε κίνδυνο και υπό τη θεϊκή σκέπη.

Ερμηνεύει ο μεγάλος Dietrich Fischer-Dieskau. 

Την Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου διευθύνει ο επίσης μεγάλος Karl Böhm.

Μια ηχογράφηση 60 ετών (17 Μαρτίου 1963). 

του Παναγιώτη Ανδριόπουλου  Ο Γκούσταβ Μάλερ ανήκει στην προσωπική μου

50 χρόνια Dark Side of The Moon: Όταν η τέχνη των Pink Floyd συνυπήρξε ιδανικά με την τεχνολογία της εποχής

Κλείνουν σήμερα 1η Μαρτίου 2023, 50 χρόνια από την κυκλοφορία του Dark Side of The Moon των Pink Floyd. Πρόκειται για ένα από τα δημοφιλέστερα άλμπουμς όλων των εποχών (Νο 3 στην παγκόσμια λίστα ) και εκείνο που έκανε τους Floyd σούπερ σταρς και το είδος του προγκρέσιβ ροκ φοβερά δημοφιλές. Με αυτό ο Roger Waters πήρε για πρώτη φορά τα ηνία για την δημιουργία ενός άλμπουμ και άφηνε πίσω το ψυχεδελικό space rock στυλ του συγκροτήματος. Ενώ ο τίτλος του  αναφερόταν σε όλα αυτά που μπορούν να τρελλάνουν έναν άνθρωπο, έχοντας υπ’οψιν την τρέλλα στην οποία οδηγήθηκε ο Syd Barett. 

Εμείς ρίχνουμε μια διαφορετική ματιά στο αριστούργημα των Pink Floyd με τον ειδικό μας συνεργάτη Τακη Χιωτακάκο να το βλέπει μέσα από το πρίσμα του παντρέματος τέχνης και τεχνολογίας (Άβαλον των Τεχνών”) 

του Τάκη Χιωτακάκου, μουσικού                                          

Dark Side of the Moon Ένας δίσκος που άλλαξε για πάντα την πορεία της rock μουσικής. Ένας δίσκος, που παραλίγο να τιτλοφορηθεί “Eclipse” και που αποτέλεσε ορόσημο για την καινοτομία του – από κάθε άποψη, καλλιτεχνική ή τεχνολογική. 

Ένας δίσκος που αδιαμφισβήτητα συνόψισε, υπογράμμισε και επέκτεινε με τον βέλτιστο τρόπο, ολόκληρο το μέχρι τότε έργο των Pink Floyd. Τα πάντα ενσωματώνονται ιδανικά και δομούν με άνεση ένα αυτούσιο και αδιαίρετο σύνολο. Ως αποτέλεσμα, προσδίδεται ικανοποιητικά από τους δημιουργούς η απαιτούμενη έμφαση στο μουσικό περιεχόμενο. Η τέχνη και η τεχνολογία, σε ένα ιδανικό λόγο συνύπαρξης. 

Ένα εννοιολογικό (conceptual) άλμπουμ, που πραγματεύεται την ζωή, τον χρόνο, τον θάνατο, τις διάφορες διενέξεις, την ανθρώπινη απληστία, ακόμα και τις σοβαρές νοητικές παθήσεις. Ένα άλμπουμ που υπήρξε το πρώτο όπου ο Roger Waters πήρε τα ηνία για ένα άλμπουμ των Pink Floyd. 

Πολλά από τα φωνητικά που ακούγονται στο δίσκο, είναι διπλά ηχογραφημένα (double-tracked), με σκοπό να αποδοθεί ένας πληρέστερος και πλουσιότερος ήχος, τονισμένος ασφαλώς και από τα διάφορα εφέ βάθους και χρονικής καθυστέρησης, ενώ τα περίφημα πυκνωτικά μικρόφωνα της Neumann με προενίσχυση λυχνίας VF14 (κυρίως τα vintage U 47, U 67 και U 87), αποτυπώνουν με ακρίβεια κάθε λεπτομέρεια. 

Καθήκοντα μηχανικού ήχου είχε αναλάβει ο μεγάλος Alan Parsons (πασίγνωστος και από το εξαιρετικό progressive rock συγκρότημά του “The Alan Parsons Project”) έχοντας μπροστά του την γνωστή αναλογική κονσόλα μίξης ΕΜΙ TG12345 και μαγνητόφωνα 16 καναλιών (16-track), τα οποία, για τα δεδομένα των ‘70s, αποτελούσαν τεχνολογία αιχμής. Η εύστοχη και σχολαστική μίξη των κομματιών έγινε με βάση την γνωστή τεχνική “Cross-fading”, οπότε και συνενώθηκαν τα επί μέρους κομμάτια σε ένα ενιαίο έργο με συναρπαστική αλληλοδιαδοχή, άλλοτε με μετατροπίες και άλλοτε με ανακρούσεις που είχαν ως αφετηρία τα μηχανήματα παραγωγής ειδικών εφέ. 

Ο ήχος της ανθρώπινης καρδιάς που ακούγεται στο “Speak to me/Breathe” παίχτηκε από τον Nick Mason με μία γκρανκάσα που είχε ειδική επίστρωση, ώστε να μιμείται με ακρίβεια τον ήχο αυτό. To αγωνιώδες ορχηστρικό κομμάτι “On the Run” που ακολουθεί, βρίθει από καθηλωτικά εφέ που δημιουργήθηκαν με το “EMS Synthi AKS” ένα φορητό, αρθρωτό, αναλογικό συνθεσάϊζερ με ενσωματωμένα πλήκτρα και “sequencer”. 

Φθάνουμε στο περίφημο “Time”. Το θέμα του κομματιού είναι ο «πανδαμάτωρ χρόνος» και η φθορά που προξενεί στον άνθρωπο. Οι ήχοι των ρολογιών που ακούγονται στην εισαγωγή, ηχογραφήθηκαν τετραφωνικά από τον Alan Parsons σε ένα παλαιοπωλείο, ενώ έμφαση προσδίδουν τόσο τα roto-toms (ειδικά τύμπανα) του Nick Mason, όσο και τα όγδοα του Roger Waters στο μπάσο (ο “tick-tock” ήχος), με χρήση της τεχνικής “muting”. O τελευταίος, έγραψε και τους στίχους. 

Το solo του David Gilmour στην κιθάρα, είναι ίσως το καλύτερο που έχουμε ακούσει από αυτόν, λόγω της έμπνευσης που προσφέρει το περιεχόμενο μήνυμα του κομματιού, της πρωτοτυπίας, αλλά και της πλούσιας αρμονικής δομής του, που δίνει έδαφος σε κάτι περισσότερο περίτεχνο και ολοκληρωμένο. 

Στο “The Great Gig in The Sky” έλαμψε το άστρο της τραγουδίστριας Clare Torry, η οποία περιέβαλλε το κομμάτι με τα συγκλονιστικά εκείνα φωνητικά, που έχουν μείνει στην ιστορία. 

Στη συνέχεια, υπάρχει το “Money” (χρήμα, η «ρίζα του κακού»), μία εξαιρετική σύνθεση του Roger Waters σε χρόνο 7/4, που καταλήγει στη «δαντελένια» εισαγωγή του “Us and Them”, με τις υπέροχες “suspended” και “minor/major7” συγχορδίες του, όπως και τις καλαίσθητες λυρικές μεταπτώσεις του. Εξαιρετική ενορχήστρωση, πλούσια φωνητικά, και επάξια η συμμετοχή του Dick Parry, στον οποίο ανήκει το solo σαξόφωνο που ακούγεται στο κομμάτι (όπως και στο “Money”). Το “Us and Them” είχε δημιουργηθεί παλαιότερα με σκοπό να συμπεριληφθεί στην ταινία “Zabriskie Point”, κάτι που τελικά δεν προχώρησε, οπότε και συμπεριλήφθηκε σε αυτόν τον δίσκο. 

Ακολουθεί το ορχηστρικό “Any Color you Like”, με τα ορμητικά περάσματά του, που οδηγεί στο “Brain Damage” και στο “Eclipse”, τον επίλογο αυτού του δίσκου. Εικάζεται ότι μέρος των συνθέσεων και των στίχων των κομματιών αυτών, γράφτηκε με αφορμή για τα προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζε το πρώην μέλος των Pink Floyd, ο Syd Barrett. 

Νοσταλγώ την πρώτη φορά, που άκουσα το “The Dark Side of the Moon”, από εκείνο το «λαμπάτο» φορητό πικάπ – «βαλιτσάκι» της Teppaz, που οι παλαιότεροι θα θυμούνται. Τώρα, μπορεί να διαθέτω ένα καλύτερο πικάπ, αλλά κάτι μου λέει ότι τέτοιοι δίσκοι δεν ξαναβγαίνουν. Στο τέλος της ημέρας, ναι, είμασταν στη συναυλία των Pink Floyd στο ΟΑΚΑ το 1989, μαζί με εξαιρετικούς φίλους μουσικούς… 

Κλείνουν σήμερα 1η Μαρτίου 2023, 50 χρόνια