Με αφορμή την επέτειο δολοφονίας του Ίωνα Δραγούμη (31 Ιουλίου 1920) συνεχίζουμε μια διαφορετική προσέγγιση των ιδεών του μέσα από την οπτική  του Ελληνικού Ρομαντισμού 

του Σταμάτη Μαμούτου, υποψήφιου, διδάκτορα πολιτικής θεωρίας

Το δεύτερο παράδειγμα που θα αποσπάσω από τον ελληνικό Ρομαντισμό, προκειμένου να το χρησιμοποιήσω ως εργαλείο μελέτης της περίπτωσης του Δραγούμη είναι η Μεγάλη Ιδέα. Διαβάζω κατά καιρούς ότι φαντάζει αντιφατικό ένας εκφραστής του ελληνικού εθνικισμού, όπως ήταν ο Ίων Δραγούμης, να υιοθετεί ταυτόχρονα και την ιδέα του ελληνοθωμανισμού. Ας δούμε, λοιπόν, πως έχουν τα πράγματα και σε αυτή την περίπτωση.

Προδρομικές εκδοχές της Μεγάλης Ιδέας υπήρχαν στις παραδόσεις και την κουλτούρα του ελληνικού λαού από τον 16ο αιώνα. Εντούτοις, αποκρυσταλλωμένη μορφή πολιτικού αιτήματος πήρε η Μεγάλη Ιδέα κατά την δεκαετία του 1850, μέσα στα πλαίσια του ελληνικού Ρομαντισμού. Ως πολιτικό αίτημα η Μεγάλη Ιδέα είχε δυο σκέλη. 

Το ένα σκέλος αφορούσε την ενότητα του ελληνικού έθνους στον χρόνο. Βασιζόμενη στο τρίσημο σχήμα του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου και στις απαντήσεις που έδωσε ο ελληνικός Ρομαντισμός στην θεωρία του Φαλμεράυερ, η Μεγάλη Ιδέα αποτέλεσε προέκταση της πεποίθησης ότι το ελληνικό έθνος ήταν ενιαίο και αναλλοίωτο από την αρχαιότητα ως τα νεότερα χρόνια. Εφόσον, όμως, είχε αποδειχτεί η ενότητα του έθνους στον χρόνο, προέκυψε και το δεύτερο σκέλος του πολιτικού αυτού αιτήματος. Το δεύτερο σκέλος αφορούσε την ενότητα στον χώρο. Οι Έλληνες έπρεπε να ενσωματωθούν σε μια ενιαία διοικητική αρχή. Και για να γίνει αυτό, θα έπρεπε να απελευθερωθούν από τον οθωμανικό ζυγό.

O πρωτος τόμος του “Θεατή της Ανατολής” που εξέδιδαν ο Κωνσταντίνος και Νικόλαος Παπαρρηγόπουλος

Η Μεγάλη Ιδέα είχε μια κύρια εκδοχή και δυο παραλλαγές. Κύρια εκδοχή της Μεγάλης Ιδέας ήταν η «ελληνική αυτοκρατορία». Η ελληνική αυτοκρατορία δεν είναι δικός μου όρος. Χρησιμοποιήθηκε από τους ρομαντικούς λόγιους. Η καθαυτό μορφή της Μεγάλης Ιδέας διεκδικούσε την δημιουργία μιας ελληνικής αυτοκρατορίας με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη, η οποία θα συμπεριελάμβανε και τους υπόλοιπους χριστιανικούς βαλκανικούς λαούς, αλλά την πρωτοκαθεδρία θα είχε το μείζον έθνος των Ελλήνων. Το αίτημα αυτό έφτασε στο αποκορύφωμα της δημοφιλίας του κατά τον Κριμαϊκό Πόλεμο του 1853-1856. Εκτός από τους Έλληνες ρομαντικούς, που εκείνα τα χρόνια έγραφαν στο περιοδικό Le Spectateur de l’Orient, το αίτημα για τον σχηματισμό μιας ελληνικής αυτοκρατορίας υιοθέτησε και ο βασιλιάς Όθωνας. Πράγμα που τον έφερε σε σύγκρουση με τις δυτικές μεγάλες δυνάμεις και αποτέλεσε την αρχή της πορείας που οδήγησε στην έξωσή του. Μετά την γενναία, αλλά ατυχή προσπάθεια ελληνικών αντάρτικων σωμάτων, που πολέμησαν εναντίων των Οθωμανών και των αγγλογάλλων στον Κριμαϊκό Πόλεμο, το αίτημα για την ανοικοδόμηση μιας ελληνικής αυτοκρατορίας υποχώρησε αισθητά. Αλλά ως σύνθημα παρέμεινε ζωντανό για πολλά χρόνια ακόμη.

Η έξωση του Βασιλέως Όθωνος σχετίζεται με την θέληση του να πραγματοποιήσει την Μεγάλη Ιδέα

Την επόμενη δεκαετία σχηματίστηκε η πρώτη παραλλαγή της Μεγάλης Ιδέας. Αυτή ήταν η λεγόμενη προσέγγιση της «προσάρτησης εδαφών». Η εν λόγω προσέγγιση έδινε έμφαση στην εσωτερική ανάπτυξη και στον εκσυγχρονισμό του ελληνικού κράτους, ενώ ταυτόχρονα στόχευσε στην σταδιακή, μικρή, αύξηση των συνόρων, απώτερος σκοπός της οποίας ήταν να απελευθερωθεί κάποτε η Κωνσταντινούπολη. Η προσάρτηση εδαφών αποτέλεσε την εκδοχή που απομάκρυνε το πολιτικό αίτημα της Μεγάλης Ιδέας από τις ρομαντικές καταβολές του. Υποστηρίχθηκε από την φιλελεύθερη και δυτικόφιλη πτέρυγα του ελληνικού κόσμου, ενώ πολλά χρόνια αργότερα θα γινόταν η αιχμή της εξωτερικής πολιτικής του Ελευθέριου Βενιζέλου. 

Η λογική της μερικής προσάρτησης εδαφών συνοψιζόταν στην πρόσδεση στο άρμα των δυτικών δυνάμεων, στη συμφωνία μαζί τους ότι η Ελλάδα δεν θα απειλούσε την ακεραιότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και στην προσμονή ότι κάποτε οι δυτικοί θα αντάμοιβαν την αφοσίωση της Ελλάδας, παραχωρώντας της εδάφη υπό οθωμανική ή άλλη κατοχή. Αρχικά, η εκδοχή αυτή φάνηκε να είναι επιτυχής, με την προσάρτηση των Ιονίων νήσων το 1862. Ωστόσο, κατέρρευσε κι αυτή μετά την αποτυχημένη έκβαση της Κρητικής Επανάστασης των ετών 1866-1869.

Η Μεγάλη Ιδέα σε απεικόνιση του 1910

Η δεύτερη παραλλαγή της Μεγάλης Ιδέας ήταν ο «ελληνοθωμανισμός». Η εκδοχή αυτή συνδέθηκε με την οικονομική ενδυνάμωση της ελληνικής ομογένειας κατά την δεκαετία του 1870. Προϋπέθετε την ακεραιότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την ελλαδική προσήλωση στην εκσυγχρονιστική κουλτούρα της οικονομικής ενδυνάμωσης και την προώθηση των ομογενών σε σημαντικές θέσεις του βασιλείου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στόχος ήταν να απλωθεί μια νευραλγικά σημαντική παρουσία Ελλήνων στο οθωμανικό κράτος, με προοπτική, κάποια στιγμή, οι Έλληνες να το καταλάβουν από μέσα, όπως έγινε με τους Ρωμαίους στο Βυζάντιο. Κι αυτή η εκδοχή απέτυχε. Πρώτον γιατί τα παλιά οικουμενικά πολιτιστικά προνόμια των Ελλήνων στη Βαλκανική είχαν εκλείψει μετά την ανάδυση των επιμέρους εθνικών ταυτοτήτων. Δεύτερον γιατί η υπεράσπιση της ακεραιότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν αποδείχτηκε σωστή επιλογή, σε μια ιστορική συγκυρία που οι σλαβικοί εθνικισμοί κέρδιζαν την μείωση των συνόρων της. Και τρίτον γιατί η φιλελεύθερα οικονομιστική και υλιστική κουλτούρα, με την οποία συνδέθηκε ο ελληνοθωμανισμός, κατάρρευσε στην Ελλάδα κάτω από την πίεση ζητημάτων που προέκυψαν, όπως εκείνου των «λαυρεωτικών». 

Αν επιστρέψουμε τώρα στην περίπτωση του Δραγούμη, όσοι έχουν υπόψη τους την διαδρομή της σκέψης και της ζωής του, θα γνωρίζουν πως ένα από τα ερωτηματικά που έχουν αρκετοί ερευνητές και αναγνώστες, έχει να κάνει με το πώς μπορεί να συνδυαστεί ο ρομαντικός εθνικισμός της ιδεολογίας του με την πρακτική προώθηση του ελληνοθωμανικού μοντέλου, το οποίο προώθησε, ως διπλωμάτης, στα τέλη της δεκαετίας του 1900, λίγο πριν τους Βαλκανικούς πολέμους. 

Η δική μου εκτίμηση είναι η εξής. Πρώτα απ’ όλα, για να είμαστε ακριβείς, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο Δραγούμης, στο βιβλίο Όσοι Ζωντανοί, έγραψε ότι προτιμούσε ένα αυθεντικά εθνικό ελληνικό κράτος. Υπογράμμισε, όμως, ότι εφόσον το ελλαδικό βασίλειο δεν μπορούσε να υπερασπιστεί –πόσο μάλλον να απελευθερώσει– τους αλύτρωτους Έλληνες εκείνης της εποχής, προσπάθησε με κάποιους συνεργάτες του –οι οποίοι, όντως, πίστευαν στο ελληνοθωμανικό μοντέλο– να πετύχει ορισμένους εθνικούς στόχους. Κι επειδή εκείνη την ιστορική περίοδο, μετά την ήττα μας στον πόλεμο του 1897, η ελληνική κοινωνία είχε βυθιστεί σε μια ηττοπαθή απραξία και η εξωτερική πολιτική της χώρας δεν βασιζόταν σε κανένα εναλλακτικό σχέδιο, ο Δραγούμης εξέτασε τις προοπτικές. Η ελλαδική πολιτική ελίτ συνιστούσε τον κατευνασμό εθνοκεντρικά ανατρεπτικών πολιτικών αιτημάτων. Κι ο Δραγούμης, αποκλίνοντας ξεκάθαρα από αυτή την γραμμή, επέλεξε να δράσει. 

Οι Έλληνες βουλευτές της Οθωμανικής Βουλής

Συνεπώς, εκτιμώ ότι επέλεξε το μοντέλο του ελληνοθωμανισμού, όχι γιατί έγινε ξαφνικά διεθνιστής. Εξάλλου, οι αναζητήσεις του σε σοσιαλιστικά ιδεολογικά μονοπάτια, εκδηλώθηκαν ξεκάθαρα δέκα χρόνια αργότερα. Ο Δραγούμης προώθησε το σχέδιο του ελληνοθωμανισμού γιατί ήταν το μοναδικό μοντέλο εξυπηρέτησης των ελληνικών συμφερόντων στην εγγύς ανατολή, που εκείνη την ιστορική περίοδο μπορούσε να έχει κάποιες πιθανότητες επιτυχίας. Ασφαλώς, και δεν ήταν αυτός ο εμπνευστής του, όπως πολλοί λανθασμένα πιστεύουν. Ο Δραγούμης απλώς ανέσυρε από την φαρέτρα του ελληνικού εθνικιστικού λόγου κι από τα σχέδια της εξωτερικής μας πολιτικής, ένα όπλο που υπήρχε από τον 19ο αιώνα. 

Προσωπικά, λοιπόν, και σε αυτή την περίπτωση, δεν διακρίνω κάποια μεγάλη αντίφαση ανάμεσα στην ιδεολογία και τις πολιτικές πράξεις του Δραγούμη. Αλλά αν επιχειρήσουμε να ερευνήσουμε τέτοιες περιπτώσεις, δίχως να γνωρίζουμε τον ελληνικό 19ο αιώνα και παραβλέποντας την σημασία της πολιτικής θεωρίας του Ρομαντισμού, ενδεχομένως να φαίνονται δυσνόητα και αντιφατικά πολλά πράγματα που μπορεί και να μην είναι. 

Κλείνοντας, θα ήθελα να συνοψίσω κάποιες σκέψεις, που φρονώ ότι καλό είναι να κρατήσουμε ως απόσταγμα της σημερινής εκδήλωσης, φεύγοντας από αυτή την αίθουσα. Πρώτα απ’ όλα, οι φίλοι που αρέσκονται να μελετούν ιστορικά γεγονότα, αν θέλουν να συλλαμβάνουν όσο το δυνατόν περισσότερο από το νόημα της ιστορίας, φρονώ ότι θα πρέπει να ερμηνεύουν τα δεδομένα, διατηρώντας μια εφικτή απόσταση από τις επικρατούσες αντιλήψεις της εποχής μας.  Κοντολογίς, μην βλέπουμε ιστορικά γεγονότα του παρελθόντος υπό την επήρεια των κυρίαρχων τάσεων του παρόντος. Γιατί οι έννοιες και οι όροι, στο πέρασμα των χρόνων, μπορεί να αλλάξουν νόημα. Και τότε, το πρίσμα του παρόντος θα δείχνει τα αντικείμενα μελέτης του παρελθόντος παραμορφωμένα. 

Ο Δραγούμης γοητεύτηκε αρχικά από το Σύνταγμα των Νεότουρκων

Τέλος, όσον αφορά τον Ίωνα Δραγούμη, νομίζω ότι μπορούμε να αντλήσουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από το τι πραγματικά προϋποθέτει και σημαίνει ένας ρομαντικός βίος. Ο Δραγούμης εξέφρασε τον πολυεπίπεδο, ρομαντικό, τρόπο ζωής με μια αυθεντική ένταση. Κατάφερνε να γράφει άρθρα, μυθιστορήματα και ημερολόγια τακτικά, δίχως να ζει στην συνηθισμένη απομόνωση του πνευματικού ανθρώπου. Αντιθέτως, ήταν ένας κοσμικός άντρας που συνδέθηκε αισθηματικά με πολλές όμορφες γυναίκες. Ήταν πολεμιστής, αποφασιστικός και οργανωτής μυστικών δικτύων, την ίδια ώρα που ζούσε σαν ένας περιπλανώμενος εστέτ. Ήταν παραδοσιοκράτης και ταυτόχρονα καινοτόμος. Ήταν άναρχος και παράλληλα εθνικιστής. Κυρίως, όμως, ήταν άνθρωπος με έντονη θέληση να εκφραστεί, σε μια εποχή που η κυρίαρχη τάση στην Ελλάδα ήταν ο συμβιβασμός.

Αυτό θεωρώ ότι αποτελεί κι ένα από τα διαχρονικά μηνύματα της ζωής του Δραγούμη, προς τους Έλληνες κάθε εποχής. Για όλους τους Έλληνες που νοιώθουν ότι δεν χωρούν στις συνθήκες της εποχής τους. Για όλους εκείνους που δεν εκφράζονται από τις κομματικές δομές, από τα συνδικάτα, από τον προσανατολισμό των μέσων μαζικής ενημέρωσης κι από τα ευρύτερα συστημικά εργαλεία της πολιτικής, ο Ίωνας Δραγούμης έδειξε έναν δρόμο αυτόνομης πολιτικής δράσης και οργάνωσης. Γι’ αυτό, εκτιμώ, ότι θα παραμένει επίκαιρος και θα αποτελεί σημείο αναφοράς για όσους συμπολίτες μας εξακολουθούν να βρίσκουν ενδιαφέρουσες τις προοπτικές της εθνικής ανεξαρτησίας και της κοινοτικής αυτορρύθμισης. 

Σας ευχαριστώ. 

Με αφορμή την επέτειο της δολοφονίας του ϊωνα Δραγούμης συνεχίζουμε με το δεύτερο μέρος μιας διαφορετικής ομιλίας που έλαβε χώρα στο Μουσείό Μπενάκη τον Δεκέμβριο που μας πέρασε. 

Του Σταμάτη Μαμούτη, υποψήφιου διδάκτορα  της Πολιτικής Θεωρίας

Η σημαντικότερη διαφοροποίηση του Ρομαντισμού από την Διαφωτισμό έχει να κάνει με τον σχηματισμό της νεοελληνικής συνείδησης. Μετά την επικράτηση του Ρομαντισμού στο ελληνικό πνευματικό στερέωμα και μέχρι σήμερα, η συνείδηση του μέσου νέου Έλληνα για την εθνική του υπόσταση βασίζεται στην αντίληψη ότι το ελληνικό έθνος είναι διαχρονικά υπαρκτό και αναλλοίωτο, από την αρχαιότητα στον μεσαίωνα κι από εκεί στα νεότερα χρόνια. 

-Η αποκόλληση από την δυτική αντίληψη περί της μικρής κλασικιστικής Ελλάδας του Διαφωτισμού, έφερε τους νέους Έλληνες σε απόσταση από τις χώρες του νεωτερικού δυτικού φιλελευθερισμού. Μια απόσταση που εκφράστηκε με όρους πολιτισμικούς, αλλά και με όρους γεωπολιτικούς. Μέσα από τις ρομαντικές γεωπολιτικές προσεγγίσεις αναδύθηκε η τάση για την αυτονόμηση της Ελλάδας από την γεωπολιτική εποπτεία και από την πολιτισμική κηδεμονία των Mεγάλων –και ιδίως των μεγάλων δυτικών– Δυνάμεων.

-Ο Ρομαντισμός έδωσε έμφαση στον υποτιμημένο μέχρι τότε ελληνικό μεσαίωνα. Ο βυζαντινός μεσαίωνας απέκτησε προνομιακή σημασία για τους Έλληνες Ρομαντικούς, καθώς εξασφάλιζε την ιστορική ενότητα του έθνους, από την αρχαιότητα στα νεότερα χρόνια. Στην ουσία ο μεσαίωνας αποτελούσε το βραχίονα στον οποίο βασίστηκε η Μεγάλη Ιδέα. Επιπλέον, στα μάτια των Ελλήνων Ρομαντικών, ο αρχαιοπρεπής κλασικισμός, λόγω της οικουμενικής του αναγνώρισης και των πολλών υποστηρικτών που είχε αποκτήσει ανά τον κόσμο, είχε προσλάβει μια διεθνιστική διάσταση, που ιδεολογικά διαλεγόταν με τον κοσμοπολιτικό φιλελευθερισμό. Αντίθετα, στην λαϊκή τέχνη των απλών Ελλήνων, οι οποίοι δημιουργούσαν αυθόρμητα και χωρίς το στυλιζάρισμα του ακαδημαϊκού κλασικισμού, οι επιρροές του μεσαιωνικού ύφους ήταν σημαντικές. Στο σημείο αυτό οικοδομήθηκε μια σύμπλευση της ρομαντικής λόγιας ελίτ με την «μεσαιωνικά καταγόμενη» λαϊκότητα. Αυτό το μπόλιασμα εμπεριέχει τους σπόρους μιας κατεύθυνσης, που θα χαρακτηρίσει τον ελληνικό εθνικιστικό λόγο, μέχρι το πρώτο μισό του 20ου αιώνα.

-Ασφαλώς, προκειμένου να επιτευχθεί αυτή η σύμπλευση, οι εκφραστές του ελληνικού Ρομαντισμού, υιοθέτησαν μια στάση ζωής που είχαν προκρίνει και οι Διαφωτιστές. Στα πλαίσια αυτής της στάσης ζωής ήταν απαραίτητο για έναν λόγιο να είναι και πολιτικά ενεργός. Ενδεχομένως, και με την ένταση που εμπεριέχει σήμερα η έννοια του «πολιτικού ακτιβιστή».

Όλα αυτά τα γνωρίσματα του ελληνικού Ρομαντισμού, θα τα βρούμε στις αρχές του επόμενου αιώνα, να εκδηλώνονται στην σκέψη και την δράση του Ίωνα Δραγούμη.  Ωστόσο, ερευνώντας τον προσανατολισμό της σκέψης του Δραγούμη, θα πρέπει να έχουμε υπόψη το εξής. Ο Δραγούμης δεν ήταν ένας θεωρητικός που έγραφε διατηρώντας μια απόσταση από τα κεντρικά πολιτικά δρώμενα. Ήταν ένας πολιτικά ενεργός άντρας της εποχής του. Είτε ως διπλωμάτης, είτε ως βουλευτής, διέθετε γνώση της πολιτικής πραγματικότητας και συμμετείχε ενεργά στο πολιτικό γίγνεσθαι. Πράγμα που σημαίνει ότι τις τελικές αποφάσεις του, ίσως είναι σωστό να τις κρίνουμε μέσα από αυτή την διαλεκτική, ανάμεσα στην ρομαντική του ιδεολογία, από την μια, και την γνώση των αναγκών της πρακτικής πολιτικής που διέθετε, από την άλλη.  

Αγιος Αθανάσιος Πάριος:εκπροσωπούσε ένα τρόπο σκέψης που ερχόταν σε συγκρουση με τον Κοραή, αλλά και τον Δραγούμη

Ασφαλώς, αν θελήσουμε να εστιάσουμε στο πεδίο της ρομαντικής ιδεολογίας του, για τις ανάγκες της σημερινής ομιλίας, θεωρώ σκόπιμο να απομονώσουμε δυο παραδείγματα, τα οποία θα μας δώσουν μια ενδεικτική αλλά και ικανοποιητική εικόνα της πολιτικής του σκέψης.  Το πρώτο από αυτά τα παραδείγματα αφορά την αντίθεση του πολιτικού Ρομαντισμού με όλες τις υπόλοιπες ιδεολογίες. 

Όπως ανέφερα προηγουμένως, οι Έλληνες Ρομαντικοί του 19ου αιώνα αντιπαρατέθηκαν τόσο με τους Διαφωτιστές όσο και με κάποιους λόγιους του εκκλησιαστικού περιβάλλοντος. Μισό, περίπου, αιώνα αργότερα και συγκεκριμένα στην εποχή του Δραγούμη, οι ιδεολογικές αυτές τομές παρέμεναν ζωντανές. 

Συγκεκριμένα, στο τέταρτο κεφάλαιο του αυτοβιογραφικού του  βιβλίου Όσοι Ζωντανοί, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πολιτική Φαναριώτικη», ο Δραγούμης παρέθεσε έναν διάλογο. Στον διάλογο συμμετείχαν ένας Φαναριώτης πολιτευτής με αστικές καταβολές και ιδεολογία που έτεινε προς έναν μεταρρυθμιστικό φιλελευθερισμό, ένας ιερέας που εξέφραζε την εκκλησιαστική ιδεολογία, ένας νεαρός φοιτητής που υποστήριζε τον μαρξισμό και ο ίδιος ο Δραγούμης ως εκφραστής του ελληνικού ρομαντικού εθνικισμού.

Κατά την εξέλιξη της συζήτησης ο ιερέας υποστήριξε ότι η ορθόδοξη εκκλησία έσωσε το ελληνικό έθνος κατά την τουρκοκρατία. Ο μαρξιστής απάντησε ότι η εκκλησία αποτελεί μηχανισμό που αναπαράγει την άδικη εξουσία του καπιταλισμού. Ο Φαναριώτης μεγαλοαστός αντέτεινε ότι το μόνο που χρειαζόταν η Ελλάδα ήταν κάποιες μεταρρυθμίσεις και πως οι Έλληνες θα έπρεπε να αποκτήσουν μια δυτικού τύπου πίστη στους θεσμούς. Ο Δραγούμης απέρριψε όλα τα παραπάνω επιχειρήματα. Αν οι θέσεις που εξέφρασε ήταν σωστές ή όχι, μπορεί να το κρίνει ο κάθε αναγνώστης. Ωστόσο, εμάς προς το παρόν δεν μας ενδιαφέρει αυτό. Εκείνο που θέλω, καταρχάς, είναι να εξετάσουμε την σημασία της παρακαταθήκης των πολιτικών ιδεών του ελληνικού Ρομαντισμού στην σκέψη του Δραγούμη. 

Στην συζήτηση που περιέγραψε στο τέταρτο κεφάλαιο του «Όσοι Ζωντανοί», λοιπόν, ο Δραγούμης απέρριψε το εκκλησιαστικό επιχείρημα ότι το ελληνικό έθνος σώθηκε, κατά την τουρκοκρατία, από την εκκλησία. Απάντησε, μάλιστα, στον ιερέα, ότι αν υπήρχε μια διοικητική αρχή που κράτησε τον ελληνισμό σε συνοχή ανά τους αιώνες, εκείνη δεν ήταν η εκκλησιαστική γραφειοκρατία αλλά το διοικητικό μοντέλο των τοπικών κοινοτήτων, το οποίο προϋπήρχε και στο οποίο η εκκλησία εντάχθηκε. 

Για τον Δραγούμη, ο κοινοτισμός κράτησε ζωντανό τον Ελληνισμό επί Τουρκοκρατίας

Στη συνέχεια, ο Δραγούμης απέρριψε και το αίτημα του νεαρού μαρξιστή, να χτυπηθεί η εκκλησία συνολικά. Μπορεί να απέκρουε την επισκίαση της ελληνικής εθνικής ταυτότητας από μια θεοκρατικού τύπου κουλτούρα. Δεν δεχόταν, όμως, να ξεριζωθεί το στοιχείο της ορθόδοξης θρησκευτικής παράδοσης από την ελληνική ταυτότητα. Τουναντίον, υποστήριξε ότι οι απλοί ιερείς του λαού είχαν μπολιαστεί άρτια στο κοινωνικό σώμα του έθνους και πως οι ορθόδοξες παραδόσεις συνιστούσαν διαχρονικά έθιμα και αποτελούσαν στοιχεία της εθνικής μας ταυτότητας.

Τέλος, απέρριψε και την θέση του αστού πολιτικού για τις μεταρρυθμίσεις. Σύμφωνα με τον Ίωνα, αυτή η εργαλειακή πρακτική του φιλελευθερισμού, το μόνο που έκανε ήταν να στριμώχνει τον ελληνικό λαό στα πλαίσια του δυτικού καπιταλιστικού πλαισίου, το οποίο ήταν ξένο προς την ταυτότητα του ελληνισμού.

Διαφωνώντας με όλους τους συνομιλητές του, ο Δραγούμης εξέφρασε με πολύ χαρακτηριστικό τρόπο την ιδεολογία του ελληνικού Ρομαντισμού.  Όπως είχαν κάνει τον προηγούμενο αιώνα ο Φρεαρίτης, ο Παπαρρηγόπουλος, ο Άγγελος Βλάχος, ο Ζαλοκώστας και άλλοι ρομαντικοί, έτσι και ο Δραγούμης παρουσίασε τις δικές του εκτιμήσεις, επιχειρώντας να δει τα πράγματα με έναν βαθύτερο, εσωτερικό τρόπο, ο οποίος πρόκρινε ένα ιδιαίτερο ελληνικό κριτήριο. Οτιδήποτε ήταν ξένο προς όσα ο ελληνικός Ρομαντισμός περιέγραφε ως καθαυτό ελληνικά, αντιμετωπιζόταν με επιφύλαξη. 

Aγγελος Βλάχος

Οι ερευνητές που θεωρούν ότι ο Δραγούμης είναι δυσνόητος ή αμφιλεγόμενα αντιφατικός, παραθέτουν παραδείγματα σαν τον διάλογο που μόλις προανέφερα. Το ότι ο Δραγούμης δεν ήταν ούτε τυπικά συντηρητικός, ούτε προοδευτικός, το ότι στρεφόταν εναντίων όλων, γίνεται πολλές φορές λόγος ώστε να αμφισβητηθεί η συνοχή της πολιτικής του σκέψης. Ωστόσο, η δική μου προσέγγιση είναι διαφορετική. 

Ασφαλώς, το γεγονός ότι ο Δραγούμης στράφηκε εναντίον όλων (φιλελεύθερων, μαρξιστών και συντηρητικών ιερέων) μπορεί να προκαλέσει μια δυσκολία στην ταξινόμηση της πολιτικής του ιδεολογίας. Αλλά την δυσκολία φρονώ ότι μπορούμε να την υπερβούμε αν λάβουμε υπόψη μας το προηγούμενο του ελληνικού Ρομαντισμού. Προσωπικά εκτιμώ ότι, έχοντας κατά νου όλα όσα είπαμε για τον Ρομαντισμό, θα συμπεράνουμε ότι, πράγματι, ο Δραγούμης ήταν εναντίον όλων. Αλλά όχι γιατί βρισκόταν σε σύγχυση. Ήταν εναντίων όλων γιατί εξέφραζε μια πολύ ιδιαίτερη κατηγορία πολιτικής σκέψης, η οποία ήταν διαφορετική από εκείνες που απέρριπτε και είχαν τις απαρχές τους στον Διαφωτισμό. Το έκανε γιατί εξέφραζε την ιδιαίτερη κατηγορία των στοχαστών του πολιτικού Ρομαντισμού. 

Ο Ίων Δραγούμης με τον Δημήτριο Γούναρη και άλλους εξόριστους στην Κορσική