Με τον Γιάννη Χριστόπουλο έχουμε συναντηθεί πολλές φορές για συνέντευξη και έχουμε μιλήσει για την όπερα, τα προβλήματα της και την έλλειψη αισθητικής  στην Ελλάδα. Έχει πιστέψει από την πρώτη στιγμή στην προσπάθεια του «Άβαλον των Τεχνών» και έχει γράψει κείμενα ειδικά για αυτό. Με αφορμή το ανέβασμα του «Βαπτιστικού» και του «Ορφέα στον Άδη» βρεθήκαμε να μιλάμε για την Αθήνα που οι Αθηναίοι θέλουν να ξεχάσουν ότι υπάρχει.

Φωτό: Ιωάννης Καμπούρης

Κύριε Χριστόπουλε, αυτή την περίοδο παίζετε στην οπερέτα του Όφενμπαχ, «Ο Ορφέας στον Άδη». Θα μας μιλήσετε λίγο γι’ αυτό;

Είναι μία παράσταση που γίνεται υπό την αιγίδα των μουσικών συνόλων του Δήμου Αθηναίων, της χορωδίας και της ορχήστρας του Δήμου Αθηναίων.  Ο Δήμος Αθηναίων προχώρησε σε μία εξαιρετική επιλογή και κίνηση, να αξιοποιήσει τα «Ολύμπια», το παλιό θέατρο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στην Ακαδημίας, το οποίο έκλεισε από τις 17 Μάιου 2017 που ήταν η τελευταία παράσταση. Έχετε κάνει και μία πολύ ωραία αναφορά στο Άβαλον των Τεχνών.  

Παίξατε στην τελευταία παράσταση των «Ολύμπια». Πως βλέπετε την κίνηση αυτή του Δήμου;

Ο Δήμος Αθηνών θα έχει το θέατρο αυτό αποκλειστικά για μουσικό θέατρο ή μουσικές παραστάσεις, συμφωνικής μουσικής και κυρίως οπερέτας ή όπερας, κάτι που δίνει ξανά ζωή στην πόλη των Αθηνών.  Η Αθήνα μας είχε μείνει χωρίς ένα πόλο έλξης του ευρέως κοινού, όπως είναι μία όπερα ή ένας χώρος μουσικών συναυλιών. Είχε μείνει μόνο με το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Τώρα, χάρη στην κίνηση αυτή του Δήμου Αθηναίων που αξιοποιεί εξαιρετικά τα μουσικά σύνολα που έχει εδώ και πολλά χρόνια και εύχομαι να συνεχίσουν και να παραμείνουν ενεργά και ζωντανά, γιατί προσφέρουν πάρα πολλά στον πολιτισμό της πόλης μας και όχι μόνο.  

Ο τενόρος Γιάννης Χριστόπουλος και η σοπράνο Μαρία Μητσοπούλου έξω από την παλιά Λυρική λίγο πριν κλείσει

Να επιστρέψουμε στον «Ορφέα στον Άδη»;

Παρουσιάζουμε το «Ο Ορφέας στον Άδη» του Όφενμπαχ, μία οπερέτα πάρα πολύ έξυπνη, είναι μία παρωδία του γνωστού μύθου του Ορφέα και της Ευρυδίκης, κωμική, με πάρα πολλά κωμικά στοιχεία και πάρα πολύ όμορφη και γνωστή μουσική.  Το περίφημο can-can που ξέρουν όλοι από τα καμπαρέ είναι κομμάτι από το «Ο Ορφέας στον Άδη», από αυτή την οπερέτα.

Τι είναι εκείνο που ξεχωρίζει τον Όφενμπαχ;

Ο Όφενμπαχ ήταν ένας εξαιρετικός συνθέτης στην εποχή του, έχει γράψει εξαιρετική μουσική, μόνο και μόνο «Τα παραμύθια του Χόφμαν» αρκούν για να τον βάλουν στο βάθρο των μεγάλων συνθετών.  Ήταν ένας πολύ έξυπνος μουσικός. Τι να πεις για τον Όφφενμπαχ; Είναι μία κατηγορία από μόνος του, η μουσική του είναι μία πιστοποίηση της γαλλικής grand opéra, που υπήρχε στην εποχή του 19ου αιώνα, με φοβερή μελωδική και συνθετική ικανότητα να δημιουργεί σουξέ ας το πούμε έτσι, με έναν πολύ λαϊκό τρόπο, και αμέσως εύληπτη στο αυτί του ανθρώπου.

O κορυφαίος συνθέτης οπερέττας Ζακ Όφενμπαχ

Για το «Ο Ορφέας στον Άδη» πείτε μας λίγο, δηλαδή η σημασία του ως έργο, ως οπερέτα ποια είναι;

Είναι πάρα πολύ γνωστή οπερέτα, δεν είχε ιδιαίτερη επιτυχία όταν έγινε, στην εποχή του ίσως σόκαρε το κοινό, διότι παίρνει αυτό τον γνωστό μύθο του Ορφέως και της Ευρυδίκης και τον αντιστρέφει.  Δηλαδή δείχνει την Ευρυδίκη να υποφέρει, αλλά και τον Ορφέα να υποφέρει από τη συμβίωση με την Ευρυδίκη, να μη θέλει ο ένας τον άλλο, δείχνει δηλαδή τον Ορφέα και την Ευρυδίκη μετά το γάμο, ας το πούμε έτσι αστεία.  Η Ευρυδίκη ερωτοτροπεί με τον Πλούτωνα, ο οποίος όμως δεν μπορεί να την αποκτήσει εύκολα, διότι την Ευρυδίκη την ερωτεύεται και ο Δίας. Επομένως έχουμε τη σύγκρουση του Πλούτωνα με το Δία για την καρδιά της Ευρυδίκης.  Ο Ορφέας είναι ένας καλλιτέχνης, συνεπαρμένος από τη μουσική του και μόνο, του αρέσει και το ωραίο φύλο, αλλά για αυτόν η μουσική του είναι επάνω από όλα. Είναι δέσμιος όμως της κοινής γνώμης.

Ο ‘Οφφενμπαχ εδώ κάνει κάτι εξαιρετικό, έχει δώσει χαρακτήρα μέσα στην οπερέτα του στην κοινή γνώμη, την οποία την παρουσιάζει ως δυνάστη πάντων, ακόμα και του ιδίου του Διός.  Όλοι τρέμουν την κοινή γνώμη στην οπερέτα αυτή. Βλέπουμε πόσο μπροστά είναι ο Offenbach.

Σκηνή από την όπερα “Ορφέας στον Άδη”

Μετά φεύγει ο Δίας με όλες τις κόρες, τους υιούς του και τους θεούς για να επισκεφτεί τον Κάτω Κόσμο.  Κατεβαίνουν οι θεοί από τον Όλυμπο στον Κάτω Κόσμο, μόνο και μόνο για να μπορέσει ο Δίας να βρει και να ερωτοτροπήσει με την Ευρυδίκη. Για να το πετύχει αυτό μεταμορφώνεται σε μύγα και έχει ένα πολύ ωραίο, κωμικό, έξαλλο ερωτικό ντουέτο της μύγας-Δίας με την Ευρυδίκη.  Στο τέλος βέβαια αποκαλύπτονται όλα και αναγκάζεται να την επιστρέψει στον Ορφέα, ο οποίος υποφέρει, δεν την θέλει, ούτε αυτή θέλει να γυρίσει. Στο τέλος πάλι γίνεται το ευτράπελο ότι όταν τους δίνει την εντολή να διασχίσουν τα νερά της Στυγός, αλλά δεν πρέπει να δει την Ευρυδίκη, γιατί θα εξαφανιστεί, τη στιγμή που πετά τον κεραυνό ο Δίας, ο Ορφέας βιαστικά γυρίζει και τη βλέπει για να εξαφανιστεί και αυτή να φύγει, ως Βακχίδα πλέον, μακριά και να γλυτώσει από όλους και από όλα.  Είναι ένα πάρα πολύ όμορφο και έξυπνο έργο, και πολύ μπροστά από την εποχή του θεματολογικά.

Υπάρχει κάτι ξεχωριστό στη σκηνοθετική γραμμή;

Η σκηνοθεσία του Ισίδωρου Σιδέρη είναι μία πάρα πολύ έξυπνη σκηνοθεσία, πολύ ζωντανή, κεφάτη.  Ο Ισίδωρος Σιδέρης είναι ένας σκηνοθέτης ο οποίος ξέρει πάρα πολύ καλά από μουσικό θέατρο, έχει σκηνοθετήσει με επιτυχία πάρα πολλά πράγματα, το «Μαραθών-Σαλαμίς», έχει μείνει πλέον το στίγμα του και μόνο από την «Όπερα της Βαλίτσας» που έκανε σε παραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, άφησε μεγάλο στίγμα επιτυχίας, ιδιαίτερα γιατί ήταν κάτι πάρα πολύ πρωτοποριακό και πάρα πολύ έξυπνο.  Είναι ευχάριστο να δουλεύεις με τον Ισίδωρο Σιδέρη, διότι είναι ένας σκηνοθέτης, ο οποίος ξέρει από θέατρο πολύ καλά γιατί είναι ηθοποιός και έχει χορέψει κιόλας.  Δηλαδή είναι ένας άνθρωπος ο οποίος καλύπτει όλη τη γκάμα του σκηνοθέτη, ο οποίος πρέπει να ασχοληθεί με το μουσικό θέατρο, είτε μιλάμε για την οπερέτα είτε την όπερα.  Είναι πολύ σημαντικό οι σκηνοθέτες που καταπιάνονται με το μουσικό θέατρο να καταλαβαίνουν τη μουσική, δεν είναι εύκολο πράγμα να δεις σύγχρονο σκηνοθέτη να μπορεί να καταλάβει τη μουσική.

Ο σκηνοθέτης Ισίδωρος Σιδέρης

Εσείς ποιο ρόλο υποδύεστε;  

Εγώ υποδύομαι τον Ορφέα. Είναι η τρίτη φορά που τον υποδύομαι, τον έχω ξανακάνει και σε άλλες δύο παραστάσεις, μία φορά στη Θεσσαλονίκη και άλλη μία φορά στην Αθήνα.

Τι σας αρέσει σε αυτόν το ρόλο;

Είναι πάρα πολύ έξυπνος, πολύ κωμικός, πολύ ζωντανός, ευχάριστος ρόλος, σκαμπρόζικος ρόλος θα λέγαμε στην παλιά θεατρική διάλεκτο.

Πόσες παραστάσεις θα κάνετε;

Θα είναι δέκα παραστάσεις.  Θα είναι οκτώ παραστάσεις μέσα στο Δεκέμβριο, από τις 15 μέχρι τις 30 Δεκεμβρίου και έχει άλλες δύο μετά το Φεβρουάριο, πάντα στα Ολύμπια, τις δύο πρώτες Κυριακές του Φεβρουαρίου.  Ακολούθως κάνω πρόβες για τον «Βαπτιστικό» που θα γίνει στο Μέγαρο Μουσικής σε σκηνοθεσία και διεύθυνση του Γιώργου Πέτρου. Είναι η δεύτερη φορά κάνω με τον Γιώργο Πέτρου τον «Βαπτιστικό», μετά την τρομερή επιτυχία που είχαμε κάνει το 2012 σε σκηνοθεσία του μοναδικού Βασίλη Παπαβασιλείου.  Ξαναγίνεται ο «Βαπτιστικός» για έξι παραστάσεις στο Μέγαρο Μουσικής, στις 5, 7, 9, 11 και 13 Ιανουαρίου, απλώς χθες έμαθα ότι στις 13 Ιανουαρίου θα έχει δύο παραστάσεις, αυτό που λέμε λαϊκή απογευματινή και βραδινή. Ο «Βαπτιστικός» είναι ένα γνωστό ελληνικό έργο, είναι έργο σταθμός για την ελληνική οπερέτα.

Τι είναι αυτό που πιστεύετε ότι τραβά τον κόσμο;

Ο «Βαπτιστικός» καταρχάς είναι μία εξαιρετικά όμορφη ιστορία, πολύ κωμική, οι ανατροπές που γίνονται μέσα στην πλοκή του έργου είναι συγκλονιστικές και μία μοναδική μουσική, η οποία αγγίζει την ψυχή του Έλληνα, για έναν αιώνα σχεδόν τώρα.  Τι να πεις για τον «Βαπτιστικό»; Ο «Βαπτιστικός» είναι ένα έργο το οποίο γινόταν, γίνεται και θα γίνεται. Είναι μία απάντηση σε αυτό που λέμε ότι η Ελλάδα δεν έχει αστική μουσική, ο «Βαπτιστικός» είναι η απόδειξη της πλάνης αυτής της απόψεως.  Μιλάμε για μία οπερέτα η οποία κρατά για 100 χρόνια και όποτε γίνεται σπάει ταμεία. Έχει ένα κοινό το οποίο μέσα στο χρόνο, γενεές γενεών το παρακολουθούν και το αγαπούν το έργο αυτό.

Προς το παρόν έχει γλυτώσει την αποδόμηση.

Όχι δεν έχει γλυτώσει, έγιναν κάποια, αλλά δεν θα πω αποδομητικά, γιατί δεν είναι τόσο βαρύ έργο.  Κάποιες νεωτερικότητες σαχλές προσπάθησαν να γίνουν κάποιες στιγμές, αλλά αυτά τα έργα είναι τόσο δυνατά, που όποιος και να τα πειράξει, αυτός χάνει, αυτά δεν πλήττονται.  Ξέρετε υπάρχει το θέμα ότι πολύ σύγχρονοι άνθρωποι, σκηνοθέτες και τραγουδιστές, νομίζουν ότι επιδαψιλεύουν με την παρουσία τους και το ότι καταπιάνονται με ένα έργο είναι κάτι σημαντικό για το έργο αυτό, όχι, εμείς κερδίζουμε από τα έργα αυτά, οι μετερχόμενοι αυτών των έργων είναι αυτοί που κερδίζουν, παρά τα έργα από εμάς.  Αυτό, εάν δεν το καταλάβουμε, είναι μία εμμονή του σύγχρονου καλλιτέχνη, όχι όλων, αλλά αρκετών, κυρίως σκηνοθετών, να ανεβάζουν για παράδειγμα τον «Βαπτιστικό» γιατί θέλουν να δουν το πώς βλέπει ο Χ σκηνοθέτης αυτό το έργο. Μία προσωπική πρόταση, δηλαδή, της θεώρησής του επάνω στο έργο αυτό που καταπιάνεται. Εγώ νομίζω ότι αυτό δεν είναι το πρωτεύον.

Ο μαέστρος Γιώργος Πέτρου θα σκηνοθετήσει τον “Βαπτιστικό”

Δεν ενδιαφέρουν ουσιαστικά κανέναν εκτός από τον ίδιο.

Νομίζω πιο πολύ ενδιαφέρει αυτόν τον ίδιο, παρά την κοινωνία.  Απλώς υπάρχει ένα επικοινωνιακό μπαράζ, το οποίο εδώ και κάποια χρόνια γίνεται και δημιουργεί την ψευδαίσθηση στην κοινωνία ότι ο σκοπός του ανεβάσματος κάποιου κλασσικού έργου –γιατί κυρίως τα κλασικά έργα χρησιμοποιούν αυτές οι απόψεις– πρέπει να γίνονται για να βλέπουν την άποψη του τάδε ή του δείνα σκηνοθέτη.  Νομίζω ότι αυτό είναι μία εσφαλμένη άποψη και προσέγγιση. Αναμφισβήτητα ένα έργο, πάντοτε, πρέπει να βρίσκεται ένας τρόπος να ανεβαίνει με έναν τρόπο που να έχει ενδιαφέρον για το κοινό, αλλά χωρίς να παραβλέπουμε και την ουσία αυτού του έργου. Δηλαδή όταν φτάσεις να αλλοιώσεις την ουσία αυτού του έργου, νομίζω ότι δεν έχεις λόγο να το κάνεις, κάνε κάτι καινούριο, κάτι διαφορετικό που να αφορά αυτό που θέλεις να πεις εσύ, ως σκηνοθέτης και ως δημιουργός.

Όταν έφυγε η Λυρική από εκεί που ήταν και κατέβηκε στο Κέντρο Πολιτισμού του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, πιστεύετε ότι άδειασε καλλιτεχνικά η Αθήνα;

Η Αθήνα ως πόλη όντως, αναμφισβήτητα, δέχτηκε τρομερό πλήγμα.  Η Αθήνα ως πρωτεύουσα έχει δεχθεί τρομερό πλήγμα και από το κάψιμο των δύο κινηματογράφων, του «Απόλλων» και του «Αττικόν», και ακόμα δεν έχει αποκατασταθεί.  Στην Αθήνα κάποτε, Πανεπιστημίου, Πατησίων και Σταδίου, δεν θυμάμαι πόσοι κινηματογράφοι υπήρχαν, τώρα εάν υπάρχει ένας είναι ζήτημα. Η Αθήνα έχει γίνει μία πόλη, μία πρωτεύουσα, η οποία δεν περπατιέται το βράδυ, δεν έχει ζωή.  Δηλαδή έχει τα εμπορικά καταστήματα και τελείωσε, ένα δύο καφέ και από εκεί και πέρα πάμε σε περιοχές πιο μέσα, πιο κλειστές όπως είναι η Μητρόπολη ή ο Άγιος Γεώργιος ο Καρύκης ή το Ψυρρή, αλλά η πρωτεύουσα πέριξ του Συντάγματος από άποψη ζωής, να βγει κάποιος τη νύχτα να κάνει τη βόλτα του, να δει μία ταινία δεν έχει τίποτε.  Μόνο τα λίγα θέατρα που έχουν μείνει, το «Βρετάνια» και τα δύο θέατρα που είναι στην Αμερικής και ευτυχώς που υπάρχουν κι αυτά. Είναι το σινεμά «Όπερα» και το «Έλλη». Παρόλα αυτά η Αθήνα, εγώ φρονώ ότι πρέπει να ανακτήσει την παλιά της αίγλη.

Το κλεισιμο της Λυρικής είχε προκαλέσει πλήγμα στην Αθήνα

Πώς θα μπορούσε να γίνει αυτό;

Η Αθήνα για να αποκτήσει την παλιά της αίγλη, αναμφισβήτητα πρέπει να γίνει μία πόλη η οποία να έχει ζωή.  Έχει ζωή με τα καφέ της, με τα εστιατόριά της, δεν υπάρχει ένα εστιατόριο στην Αθήνα γνωστό, να πάει να φάει κάποιος, ιστορικό.  Είναι η πρωτεύουσα της πόλης και δεν έχει ένα ιστορικό εστιατόριο να πάει να φάει κάποιος, έχουν κλείσει όλα, το Ιντεάλ έκλεισε, αν το θυμάσαι παλιά, ο Απότσος που έχει γίνει ντίσκο. Ευτυχώς ανοίγουν τα Ολύμπια, κακά τα ψέματα, το μουσικό θέατρο, είναι παντού και πάντα θα είναι ένας ισχυρός πόλος έλξης και δημιουργούνται χάρις αυτούς τους κομβικούς πολιτιστικούς χώρους σιγά-σιγά και άλλοι χώροι, και άλλες σκηνές, οι οποίες μπορεί να είναι πιο μικρές, αλλά αυτή είναι πόλος έλξης διότι μαζεύεται κόσμος.  Υπάρχει πρόβλημα, αυτό που λέμε Αθήνα, ο ισχυρός πυρήνας των Αθηνών δεν κατοικείται πια. Έχουν αδειάσει όλα τα καταστήματα, πηγαίνεις στη Στοά του Ορφέως και είναι μία άδεια στοά. Λένε ότι θα την κατασκευάσουν. Μέχρι να την κατασκευάσουν, δεν ξέρουμε πόσα χρόνια θα περάσουν, έχει αδειάσει, δεν υπάρχει πλέον ζωή, είναι κατά τόπους, ένας έρημος, ας πούμε, χώρος με οάσεις κατά τόπους, σημείων συναθροίσεως του κόσμου. Δεν συναθροίζεται κόσμος, δεν θα κατέβει να κλείσει ραντεβού κάποιος να πιει ένα καφέ στην Πανεπιστημίου το απόγευμα, θα το κάνει μόνο παρεμπιπτόντως το πρωί, επειδή έχει κάποια δουλειά.  Αυτό είναι μεγάλο πρόβλημα για την πόλη.

Το κάψιμο και η μη λειτουργεία του “Αττικόν” και του “Απόλλωνα” υπενθυμίζουν την υποβάθμιση της Αθήνας

Είναι σα να θέλουν να μας διώξουν από την Αθήνα, να πάμε στα προάστια.

Ο Κωνσταντίνος Τζούμας, ο ηθοποιός, είχε πει μία τρομερή πρόταση, σε ένα αφιέρωμα που του είχα κάνει.  Αναφερόταν στις αναμνήσεις που είχε από την πόλη του, όταν ήταν πιο νέος –γιατί ο Τζούμας είναι πάντα νέος στο μυαλό– αναφερόταν, εάν δεν απατώμαι, στο Zonars –είχε κλείσει για μία περίοδο το Zonars, τώρα ευτυχώς άνοιξε ξανά– και είχε πει ότι αυτή η πόλη δείχνει ότι είμαστε άνθρωποι οι οποίοι δεν θέλουμε να έχουμε μνήμη.  Δυστυχώς εμείς οι Έλληνες δεν θέλουμε να έχουμε μνήμη. Δηλαδή όταν πηγαίνεις στην Ιταλία, στη Ρώμη, και βλέπεις το Caffè Greco, το οποίο έχει μία αδιάλειπτη ζωή, διάρκεια, 300 έτη. Πηγαίνεις στη Βιέννη και βλέπεις τα καφέ, τα οποία είναι ιστορικά, 200 ετών, καταλαβαίνεις ότι υπάρχει ένα σημείο αναφοράς διαχρονικής συνέχειας της πόλης.  Εδώ νομίζω ότι αυτό έχει συμβεί, διότι στην Αθήνα έγινε από πολύ νωρίς κάτι βαρβαρικό, άρχισε να συναθροίζεται, να συνωστίζεται κόσμος, ο όγκος που ήρθε, δεν μπορούσε να αφομοιωθεί, ούτως ώστε να γίνει πραγματικό κομμάτι της πόλης, και αποξενώθηκε η πόλη από τους ανθρώπους, γιατί οι άνθρωποι, αυτοί που ήρθαν, δεν την ένιωθαν δική τους.

Για ποια περίοδο μιλάμε;

Μιλώ από την περίοδο της αστυφιλίας, μετά από το συμμοριτοπόλεμο, κυρίως τη δεκαετία ‘60-‘70 και τώρα συνεχίζεται πάλι με την εισροή των μεταναστών.  Δηλαδή είναι κάτι που δεν σταματά, έγινε με την εσωτερική μετανάστευση και τώρα συνεχίζεται με τη μετανάστευση των αλλοδαπών, η οποία βλέπεις τι έχει κάνει στο κέντρο των Αθηνών, μία εστία παραβατικότητος, φόβου, τρομάζεις να περάσεις.  Όχι ότι παλαιότερα ήταν καλύτερα, ήταν λίγο καλύτερα, ενώ τώρα χειροτέρευσε αντί να βελτιωθεί.

Εσείς αναφέρεστε συχνά για την ανάγκη μίας αισθητικής.  Θέλετε να μας μιλήσετε για αυτό;

Η αισθητική για την τέχνη είναι μία πολύ ευρεία κουβέντα και δεν μπορώ να την καλύψω, ούτε έχω το μέγεθος να κάνω μία τέτοια κατάθεση εγώ.  Εγώ θα πω πολύ απλά πράγματα. Πιστεύω ότι εάν βρισκόταν ένας τρόπος να καθαριστούν τα πεζοδρόμια και να είναι καθαρά, ξεβρόμιζαν οι τοίχοι από όλα τα graffiti και τις βρώμες που υπάρχουν και αφαιρούσαν κάποια κάγκελα από τα πεζοδρόμια, τα οποία μπήκαν χωρίς μελέτη, απλώς για να μπουν, και κρύβουν τον οπτικό ορίζοντα του δρόμου και δημιουργούν μία, ας πούμε, κλειστοφοβική διάσταση στο μάτι του διαβάτη, η Αθήνα θα ήταν, με αυτό το πολύ απλό πράγμα, μία πόλη ακόμα πιο ευχάριστα περπατημένη, θα περπατούταν πιο ευχάριστα.  Δεν θα δημιουργούσε αυτή την αποστροφή της βρώμας. Διότι αυτό που έλεγαν οι παλιοί, η καθαριότητα είναι μισή αρχοντιά, ήταν μία τεράστια αλήθεια. Μπορεί η Αθήνα να μην έχει τον πλούτο των κτιρίων και των οδών που έχουν οι πιο μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις, αλλά είναι μία πολύ όμορφη πόλη, η οποία θέλει την προσοχή της. Έχει παρατηθεί, είναι μία πόλη παρατημένη. Επομένως, η πρώτη αισθητική αναβάθμιση που πρέπει να γίνει είναι ότι πρέπει να καθαρίσει.

Τι άλλο θα θέλατε να δείτε στην Αθήνα;

Η Αθήνα –μην είμαστε απαισιόδοξοι– έχει πάρα πολλά πράγματα.  Υπό την ευρεία έννοια έχει τόσους μουσικούς χώρους. Δηλαδή έχει το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, τη Λυρική Σκηνή στο Νιάρχο, τώρα ανοίγουν ξανά τα Ολύμπια, η Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών.  Μάνι-μάνι βλέπουμε τέσσερις εξαιρετικούς χώρους για να κάνει πάρα πολλά πράγματα. Δεν της λείπει κάτι, μην είμαστε μεμψίμοιροι, μέσα σε μία τριακονταετία έχουμε κάνει πάρα πολλά βήματα μπροστά, γιατί η γκρίνια είναι και το εθνικό μας σπορ.  Δεν πρέπει να γκρινιάζουμε πάντα, πρέπει πρώτα να εκτιμούμε αυτά που έχουμε και να ασχολούμαστε μαζί τους. Εάν ασχοληθούμε σοβαρά μαζί τους και όχι για το φαίνεσθαι, δηλαδή με ουσία, τα πράγματα θα είναι ακόμα καλύτερα. Δεν λείπει κάτι από την Αθήνα.  Αυτό που πιστεύω ότι λείπει συνολικά είναι αυτό που λέμε, ότι είναι όλα κάπως αποσπασματικά, γίνονται αποσπασματικά, δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη κατεύθυνση. Αυτό νομίζω ότι οφείλεται στο ότι όσοι ασχολούνται με κάτι το κάνουν κυρίως για προσωπική προβολή –και μιλώ για τις υψηλότερες βαθμίδες επιλογών και αποφάσεων– και δεν υπάρχει ένας σχεδιασμός με μία κατεύθυνση συγκεκριμένη.  Θα έδινε στην κοινωνία μία πιο παιδευτική ανάπτυξη, θα αναπτυσσόταν ουσιαστικά η παιδεία μας. Αυτό νομίζω.

Διαβάστε επίσης από τον Γιάννη Χριστόπουλο

Ποιο είναι το μουσικό όργανο που ταυτίζεται περισσότερο με τα Χριστούγεννα; Όσο αφορά εμάς τους λάτρεις της κλασσικής και προκλασσικής μουσικής, αυτήν την τιμή την έχει το εκκλησιαστικό όργανο. Και μιας και όλο και περισσότερες συναυλίες με εκκλησιαστικό όργανο λαμβάνουν χώρα στην Αθήνα απευθυνθήκαμε στον κύριο Παρασκευόπουλο, διευθυντή δύο σχετικών φεστιβάλς να μας μιλήσει για την ιστορία του μουσικού οργάνου και σε πως ζει κάποιος ως σολίστας εκκλησιαστικού οργάνου.

Κύριε Παρασκευόπουλε είστε καλλιτεχνικός διευθυντής των Φεστιβάλ Εκκλησιαστικού Οργάνου Άνω Σύρου και Ρόδου και παράλληλα σολίστας. Με το όργανο πώς ασχοληθήκατε;

Αυτή είναι μία ερώτηση που μας πηγαίνει πίσω 35 χρόνια.  Ήμουν 13 ετών και έτυχε να είναι Πάσχα, το 1983, όπου άκουγα στο Τρίτο Πρόγραμμα μία εκπομπή αφιέρωμα του Αντώνη Κοντογεωργίου για το εκκλησιαστικό όργανο.  Νομίζω ότι ήταν μία απόφαση ζωής αυτή. Πήρα την απόφαση να ασχοληθώ, βέβαια σε μία εποχή όπου στην Ελλάδα δεν υπήρχε, όχι δάσκαλος για εκκλησιαστικό όργανο, τίποτα απολύτως.

Και πώς λύθηκε το πρόβλημα;

Δεν λύθηκε.  Πήγα στον καθολικό ναό του Αγίου Διονυσίου, όπου μπορούσε να πει κανείς ότι υπήρχε πρόσβαση σε οργανίστα, ο οποίος μου είπε, πρώτα θα κάνεις πιάνο και μετά εκκλησιαστικό όργανο.  Ο ίδιος, όμως, δήλωσε ότι δεν παρέδιδε μαθήματα οργάνου.

Με τον οργανίστα Χρήστο παρασκευόπουλου στους Αμπελοκήπους Photo: Ioannis Kambouris

Ξεκίνησα, λοιπόν, τότε τις σπουδές του πιάνου, με παρότρυνση του οργανίστα του Αγίου Διονυσίου –ο οποίος πριν από ενάμισι χρόνο έφυγε από τη ζωή αυτή, σε νεότατη ηλικία, μόλις 68 ετών ήταν ο άνθρωπος– και το 1989, δηλαδή έξι χρόνια μετά από αυτήν την ιστορία, βρήκα τον πρώτο καθηγητή εκκλησιαστικού οργάνου.  Ήταν ένας Άγγλος ο οποίος έπαιζε τότε στην Αγγλικανική Εκκλησία, στον Άγιο Παύλο, στην οδό Φιλελλήνων. Έκανα μία μικρή σειρά μαθημάτων μαζί του, αλλά το αποκορύφωμα ήταν όταν ήρθε στην Ελλάδα ο Nicolas Kynaston, ο οργανίστας του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, όπου γνωριστήκαμε και ξεκίνησα μαζί του μία σειρά μαθημάτων, με την καθοδήγηση του οποίου πήρα δύο διπλώματα στο εκκλησιαστικό όργανο, ένα το 2001 και ένα το 2006.

Πότε ξεκινήσατε να παίζετε σε ορχήστρες;

Σε ορχήστρα πρωτόπαιξα το 2006, με τη Συμφωνική Ορχήστρα του Δήμου Αθηνών.  Για αρκετά χρόνια είχαμε συνεργασία, έπαιξα στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών μαζί τους και σε άλλους χώρους, όπως στην Εθνική Λυρική Σκηνή, με την παροχή φορητών εκκλησιαστικών οργάνων βέβαια, ενώ στο Μέγαρο Μουσικής με το όργανο της αίθουσας. Έχω, επίσης, συμπράξει με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, το 2017, και έχω συνοδεύσει, επίσης, τη χορωδία του Δήμου Αθηνών σε συναυλίες. Η καριέρα μου σαν οργανίστας ξεκινά το 1991, με την πρώτη μου εμφάνιση στην Ελληνική Ευαγγελική Εκκλησία στο Ζάππειο, στην Πύλη του Αδριανού, στη λεωφόρο Αμαλίας, όπου έκτοτε, κατά τακτά χρονικά διαστήματα, και τώρα, αυτή τη στιγμή έχω δώσει και φέτος αρκετές συναυλίες, ετοιμάζουμε και μέσα στην επόμενη σεζόν. Δραστηριοποιούμαι πλέον και στο εξωτερικό, μέχρι στιγμής έχω εμφανισθεί στην Ιερουσαλήμ, στο Λονδίνο και στην Αυστρία, στο Linz, στο μεγάλο εκκλησιαστικό όργανο του Αγίου Φλωριανού, ένα από τα μεγαλύτερα όργανα της χώρας, στο οποίο έπαιζε ο Anton Bruckner.  Τώρα έχω προτάσεις από τη Γερμανία, την Πολωνία, την Αγγλία και την Ιταλία για το 2019 και 2020.

Θα μας μιλήσετε για τη καθημερινή σας δράση στην Αθήνα;

Είμαι ο κάντορας της γερμανικής εκκλησίας, στην οδό Σίνα, επάνω στο Λυκαβηττό. Ακούει κανείς «κάντορας» και αναρωτιέται τι σημαίνει αυτό.  Ελληνικά κάντωρ λέγεται ο αρχιμουσικός της εκκλησίας. Ο αρχιμουσικός είναι αυτός ο οποίος έχει την ευθύνη του εκκλησιαστικού οργάνου, να το ι παίζει κατά τη διάρκεια των λειτουργιών ή να έχει βοηθούς που θα ασχοληθούν σε περίπτωση που εκείνος δεν μπορεί, να εκπαιδεύσει τη χορωδία ή τα φωνητικά σύνολα του ναού για τις λειτουργίες ή για άλλα καθήκοντα που απαιτούνται.  Να σας πω ότι στην Γερμανική Εκκλησία έχουμε τρία φωνητικά σύνολα και χορωδίες. Ένα από αυτά είναι και η Musica Sacra η οποία εκπαιδεύεται, κάνεις τις πρόβες τις εκεί και ενίοτε συμμετέχει. Έχουμε τη χορωδία Cantus Celestis, η οποία είναι η χορωδία που διεκπεραιώνει κάποιες από τις λειτουργίες ή κάποιες συναυλίες που απαιτούνται στο χώρο –μία πολυμελής χορωδία, γύρω στα 25 άτομα είναι συνολικά– και το κουαρτέτο Vox Sinceris, όπου είναι ένα κουαρτέτο καθαρά αφιερωμένο στην Αναγέννηση και στο Μεσαίωνα, που συμμετέχει και αυτό ενίοτε σε λειτουργίες, το είδαμε και στο Φεστιβάλ της Σύρου.  Έχει και άλλες δραστηριότητες, δηλαδή τη διοργάνωση συναυλιών, φεστιβάλ και, επίσης, την έγκριση, γιατί η εκκλησία ζητείται και από άλλους φορείς, από ωδεία, από οργανισμούς, από ανεξάρτητους καλλιτέχνες, για την τέλεση συναυλιών.

Η Musica Sacra με τον Χρήστο Παρασκευόπουλο σε πρωτο πλάνο

Στην Ευαγγελική Εκκλησία;

Βεβαίως, στη Γερμανική Εκκλησία γίνονται γύρω στις 25 με 30 συναυλίες κάθε χρόνο από εξωγενείς φορείς και πολύ αξιόλογους καλλιτέχνες. Τουλάχιστον από αυτές που εγώ έχω παρακολουθήσει έχω διαπιστώσει ένα άρτιο και υψηλό καλλιτεχνικό επίπεδο. Θα έλεγα ότι στη χώρα μας υπάρχουν πολλοί αξιόλογοι καλλιτέχνες και για αυτό και η Γερμανική Εκκλησία διαθέτει το χώρο της, προκειμένου να δώσει ένα βήμα σε όλους αυτούς τους νέους μουσικούς που θέλουν να παρουσιάσουν κάπου το έργο τους. Είναι ένας φιλόξενος χώρος πραγματικά, και με την ύπαρξη βέβαια και του εκκλησιαστικού οργάνου, το οποίο, σημειωτέον, είναι το μεγαλύτερο σε ναό στην Αθήνα, πραγματοποιούνται ρεσιτάλ φωνής, εκκλησιαστικού οργάνου, αλλά και άλλων μουσικών οργάνων.  Έχουμε παρουσιάσει ρεσιτάλ πιάνου επίσης, έχουμε φιλοξενήσει ορχήστρες, χορωδίες, πνευστά όργανα, σύνολα εγχόρδων. Γενικά, είναι πολύ ανοικτή η Εκκλησία στην τέλεση οποιονδήποτε συναυλιών, φυσικά με το απαραίτητο καλλιτεχνικό επίπεδο.

Photo Ioannis kambouris

Θα ήθελα να μιλήσουμε λίγο τώρα για το όργανο. Ποια είναι η καταγωγή του οργάνου, είναι ανατολικό, είναι δυτικό, είναι αρχαίο, είναι σύγχρονο, τι είναι;

Λοιπόν, εδώ είναι ένα κενό που έχουμε εμείς οι Έλληνες, δεν το γνωρίζουμε οι περισσότεροι.  Εύστοχη ερώτηση θα τη χαρακτήριζα. Είναι αρχαίο ελληνικό αντικείμενο, μία αρχαία ελληνική εφεύρεση. Είναι εφεύρεση του Έλληνα μηχανικού από την Αλεξάνδρεια Κτησιβίου του Αλεξανδρέως. Ο Κτησίβιος το κατασκεύασε το 246 π.Χ.  Έκτοτε έγιναν πολλές προσπάθειες, δηλαδή έχουμε αρχαιολογικά ευρήματα σε τρεις ευρωπαϊκές χώρες, μία εκ των οποίων και η Ελλάδα, στην Ελλάδα, στην Ουγγαρία και στην Ιταλία.

Στην Ελλάδα βρέθηκε το αρχαιότερο, θα λέγαμε, εύρημα, το οποίο χρονολογείται περίπου 50 με 80 χρόνια μετά την εφεύρεση του Κτησιβίου. Αυτή τη στιγμή το εύρημα αυτό βρίσκεται σε μορφή ανακατασκευής στο Πολιτιστικό Κέντρο των Δελφών και είναι η γνωστή ύδραυλις, η οποία ηχεί και συμμετέχει σε διάφορες εκδηλώσεις. Το ίδιο το εύρημα, βέβαια, το αρχαιολογικό, βρίσκεται επίσης τοποθετημένο εκεί, όχι όμως σε χρήση αλλά ως έκθεμα. Η ύδραυλις είχε μία μεγάλη πορεία στο χρόνο. Μέσα από παρεμβάσεις τεχνικών, μουσικών, να φτάσει στις ημέρες μας να γίνει το γνωστό εκκλησιαστικό όργανο.

Αρχαία ύδραυλις

Οι Βυζαντινοί πώς το χρησιμοποιούσαν;

Έχουμε αναγραφές σε διάφορες ιστορικές πηγές, όπου πλέον με τη μορφή του εκκλησιαστικού οργάνου υπήρχε στο Ιερό Ναό των Αγίων Αποστόλων και της Αγίας Σοφίας.  Δεν γνωρίζουμε όμως τη χρήση του, δεν υπάρχουν ιστορικές πηγές που να εμπεριστατώνουν τη χρήση, ούτε όμως και να την απορρίπτουν. Έτσι, κάνουμε εικασίες αυτήν τη στιγμή για το τι χρησίμευε.  Οι εικασίες που γίνονται είναι ή ότι χρησίμευε ως όργανο εξάσκησης και εκμάθησης των ασμάτων για τους ιεροψάλτες ή χρησιμοποιείτο πριν τη λειτουργία σαν προπομπός, δηλαδή αυτό που κάνουν σήμερα οι καμπάνες.  Όμως αυτά είναι όλα εικασίες, δεν ξέρουμε εάν συμμετείχε ενεργά στη λειτουργία ή όχι.

Βυζαντινό όργανο

Ξέρουμε, όμως, ότι το χρησιμοποιούσαν οι Βυζαντινοί, το έδωσαν στους Φράγκους και κάποια στιγμή το απαρνήθηκαν.  Αυτό πώς προέκυψε;

Αυτά όλα έγιναν το 757 μ.Χ. από τον Κωνσταντίνο Ε’ τον Κοπρώνυμο.  Ο Κωνσταντίνος το χάρισε στους Φράγκους, στον Πιπίνο το Βραχύ. Ο Πιπίνος, γνωρίζοντας ότι στην Ανατολή το όργανο ήταν τοποθετημένο σε ναούς, το τοποθέτησε κι αυτός σε ένα ναό, στον Άγιο Κορνήλιο στην πόλη Κομπιέν.  Έκτοτε πέρασε ένα μεγάλο στάδιο μέχρι να υιοθετηθεί και από την Καθολική Εκκλησία, συνάμα όμως απερρίφθη από την Ορθόδοξη.

Φορητο εκκλησιαστικό όργανο σε ελαιογραφία του 1501

Με ποιο σκεπτικό;

Με το σκεπτικό ότι είναι ένα αντικείμενο και όχι η φωνή, η οποία είναι δημιούργημα του Θεού. Το εκκλησιαστικό όργανο είναι δημιούργημα του ανθρώπου. Θεωρήθηκε, λοιπόν, κάτι υποδεέστερο της ανθρώπινης φωνής και βάσει κανονισμών απερρίφθη η χρήση του κατά την ώρα των ιεροπραξιών.  Όμως, και η Καθολική Εκκλησία το απέρριψε. Ουσιαστικά, οι πρώτες επίσημες λειτουργίες που υιοθετήθηκε το εκκλησιαστικό όργανο ήταν γύρω στον 9ο με 10ο αιώνα, δηλαδή πέρασαν από τα 757 μ.Χ. γύρω στα 200 με 250 χρόνια για να ολοκληρωθεί ο εναγκαλισμός του από την Καθολική Εκκλησία.

Αυτό πότε γίνεται ακριβώς;

Γύρω στο 1000 ουσιαστικά έχουμε το «ναι, το εκκλησιαστικό όργανο είναι το επίσημο λειτουργικό όργανο της Καθολικής Εκκλησίας».  

Τα πρώτα έργα που γράφονται για θρησκευτικό όργανο πότε είναι;

Επισήμως έργα που αναγράφεται ότι είναι για εκκλησιαστικό όργανο έχουμε το 13ο αιώνα.  Μέχρι τότε ανεπισήμως έχουμε γύρω στο 1000, επίσης, τα πρώτα έργα, τα οποία όμως αναγράφεται ότι είναι για πληκτροφόρο όργανο, όχι για εκκλησιαστικό όργανο.  

Ο Χρήστος Παρασκευόπουλος κατά την διάρκεια του φετινού φεστιβάλ ΑΝΩ στην Σύρο

Η διαφορά πού έγκειται;

Ότι έχουμε κι άλλα πληκτροφόρα όργανα πλην του εκκλησιαστικού οργάνου εκείνη την εποχή.  

Εκείνη την εποχή ποια ήταν τα πληκτροφόρα όργανα;

Ήταν το κλαβίχορδο, ήταν το regal, κάποια είδη παρεμφερή δηλαδή, μικρότερα του εκκλησιαστικού οργάνου, αλλά δεν γνωρίζουμε εάν οι συνθέσεις αυτές προορίζονταν για αυτά

Όργανο ρεγκάλ

Ποια είναι η  χρυσή περίοδος του εκκλησιαστικού οργάνου;

Η χρυσή περίοδος είναι το μπαρόκ, το πρώιμο μπαρόκ θα χαρακτηρίζαμε, ή ας το πούμε η Ύστερη Αναγέννηση.  Δηλαδή στο μεταίχμιο αναγέννησης και μπαρόκ έχουμε μία έκρηξη συνθέσεων για το εκκλησιαστικό όργανο από συνθέτες Γερμανούς, κυρίως, και Γάλλους, όπως είναι ο Γιόχαν Πάλχεμπελ, ο Ιταλός Τζιρολάμο Φρεσκομπάλντι, ο θείος και ανιψιός Αντρέα και Τζιοβάννι Γκαμπριέλι –Ιταλοί επίσης– ο Φλαμανδός Jan Pieterszoon Sweelinck, ο Γερμανός Σαμουέλ Σέιντ και στο πλέον μπαρόκ, στο όψιμο μπαρόκ, έχουμε τον Ντήτριχ Μπουξτεχούντε και θα τερματίσω την αναφορά με τον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπάχ.

Αυτά τα έργα ήταν παραγγελίες της Καθολικής Εκκλησίας, υπήρχαν μέντορες που έδιναν παραγγελίες, πώς γινόταν;

Όχι ακριβώς, αλλά ούτε και όχι. Δηλαδή μπορούμε να πούμε πως κάπως έτσι έγινε αυτή η δράση, δεδομένου ότι τότε οι μουσικοί –αυτοί οι σπουδαίοι μουσικοί– δεν δρούσαν κατά μόνας, ήταν κυρίως είτε υπάλληλοι εκκλησιών, όταν ήταν οργανίστες, υπάλληλοι εκκλησιών με πάρα πολλά, όμως, καθήκοντα, πέραν του χειρισμού του εκκλησιαστικού οργάνου, είτε υπάλληλοι βασιλιάδων, δηλαδή εργαζόταν στις αυλές των αυτοκρατόρων, οι οποίοι και είχαν την ευθύνη να παρουσιάζουν έργα, αλλά και να συνθέτουν. Στην περίπτωση που έχουμε οργανίστες, εκεί έχουμε την ευθύνη του χειρισμού του εκκλησιαστικού οργάνου, τη σύνθεση έργου και την εκμάθησή του από την ορχήστρα και τη χορωδία του ναού, εφόσον υπήρχε.  

Θέλετε να μιλήσουμε λίγο για τον Μπάχ, ως συνθέτη εκκλησιαστικού οργάνου;

Ο Μπάχ γεννήθηκε το 1685 και πέθανε το 1750.  Ήταν ένας επαναστάτης, θα λέγαμε, στο χώρο της σύνθεσης, για αυτό και διέπρεψε εξάλλου.  Δεν ακολούθησε δηλαδή τόσο το ρεύμα της εποχής του, όσο προσπάθησε να το πάει στο επόμενο βήμα.  Ο Μπαχ λειτούργησε σε πάρα πολλούς χώρους, κυρίως σε ναούς του διαμαρτυρόμενου δόγματος, σε σημαντικούς χώρους και σε σημαντικά εκκλησιαστικά όργανα και είχε υπό την ευθύνη του χορωδίες και ορχήστρες.  Κυρίως στη Λειψία, όπου ήταν ο Άγιος Θωμάς, όπου έφθασε στο αποκορύφωμά του ο άνθρωπος, είχε χορωδίες, είχε ορχήστρες, σολίστ και έγραψε απίστευτα έργα. Όχι μόνο, βέβαια, εκεί, αλλά και σε άλλους ναούς που ήταν πριν.Το έργο του επικεντρώνεται κυρίως στο εκκλησιαστικό όργανο.  Μόνο τα έργα για εκκλησιαστικό όργανο είναι γύρω στους 11 τόμους, ένα πολύ σημαντικό έργο που κανένας άλλος δεν κατάφερε μέχρι στιγμής να το φθάσει σε τέτοιο όγκο. Τα διακρίνουμε σε δύο είδη, έχουμε έργα θρησκευτικά και έργα μη θρησκευτικά, θα λέγαμε, δηλαδή έργα τα οποία συνήθως είναι επεξεργασίες ύμνων της Διαμαρτυρόμενης Εκκλησίας και έργα μη θρησκευτικού χαρακτήρα, όπως πρελούδια, τοκάτες, φούγκες, φαντασίες και, γενικώς, έργα που δεν έχουν να κάνουν με την εκκλησία, που όμως μπορούν να ερμηνευθούν και κατά την ώρα της λειτουργίας σε μία εκκλησία.

O Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ

Όλη αυτή την αναβίωση της πρώιμης μουσικής, μαζί και ο Μεσαίωνας, που υπήρχε, βασικά, τη δεκαετία του ‘80, μπορεί και του ‘70, εσείς πώς τη βλέπετε σαν κίνηση και εδώ και έξω;

Θεωρώ ότι είναι κάτι απαραίτητο, γιατί πάντα κάνουμε αναθεωρήσεις και θέλουμε να εξετάζουμε το παρελθόν, και πολλές φορές χρησιμοποιούμε και στοιχεία σε αυτό το κομμάτι, αξιοποιώντας τα σε νέα είδη, σε νέα στυλ συνθετικά.  Ωστόσο υπάρχει και ο εναγκαλισμός της μουσικής αυτής από νεότερους ερμηνευτές, δηλαδή υπάρχουν σύνολα όπου είναι αφιερωμένα στην ερμηνεία της εποχής της Αναγέννησης ή του Μεσαίωνα, σύνολα και φωνητικά αλλά και οργανικά. Το θεωρώ απαραίτητο εγώ, για να είμαι ειλικρινής, γιατί με αυτό τον τρόπο γυρίζουμε πίσω στις ρίζες, θα λέγαμε, του συστήματος που έχουμε τώρα, κάνουμε, όπως είπαμε, μία αναθεώρηση, αλλά και για λόγους αισθητικούς θα το έλεγα πάρα πολύ σπουδαίο.  Είναι ένα πάρα πολύ ωραίο είδος μουσικής, ενδιαφέρον, και γενικότερα έχει μία τεχνοτροπία μοναδικού χαρακτήρα.

Τι ανταπόκριση υπάρχει, δηλαδή πώς το βλέπει ο κόσμος;  Ο απλός ακροατής, όχι οι φανατικοί φίλοι της κλασσικής και προκλασσικής μουσικής.

Γενικά έχουμε μεγάλη ανταπόκριση.  Δηλαδή όπου έχουμε εμφανισθεί ο κόσμος το έχει ευχαριστηθεί, υπάρχει μεγάλη προσέλευση και αυτό γιατί, ίσως, είναι ένα είδος που στην Ελλάδα δεν είναι γνωστό, η θρησκευτική μουσική.

Σκηνή από το φετινό φεστιβάλ ΑΝΩ στην Συρο

Κύριε Παρασκευόπουλε μιλάμε τώρα για το εκκλησιαστικό όργανο, όμως σε πολλούς μπορεί να μην τους έρχεται στο μυαλό τι είναι αυτό το πράγμα, αλλά πιστεύω ότι πολλοί το ξέρουν μέσα από τους Beatles, τους Moody Blues και τους Procol Harum, όλα αυτά τα συγκροτήματα που έπαιζαν, εντάξει, όχι το θρησκευτικό όργανο καθ’αυτό, αλλά το όργανο και το αρμόνιο, το hammond.

Πολύ σωστά το λέτε.  Να πούμε ότι το εκκλησιαστικό όργανο είναι ένα άκουσμα αρκετά γνωστό σε όλους τους ανθρώπους με άλλη μορφή όμως.  Αλλά ας ξεκινήσουμε την ιστορία από την αρχή της. Τον 19ο αιώνα έχουμε την εφεύρεση του αρμονίου από Ευρωπαίους κατασκευαστές, δηλαδή ουσιαστικά μία μικρογραφία του εκκλησιαστικού οργάνου, έτσι ώστε κάποιοι ναοί, που δεν είχαν ούτε την οικονομική δυνατότητα, αλλά ίσως ούτε και το χώρο να φιλοξενήσουν ένα τόσο μεγάλο όργανο, να μπορούν να αγοράσουν ένα αρμόνιο, περίπου στο μέγεθος ενός πιάνου.  Το αρμόνιο με τη βοήθεια αέρα και γλωττίδων παρήγαγε έναν ήχο αρκετά παρεμφερή με του εκκλησιαστικού οργάνου, κατάλληλο για τη χρήση σε λειτουργίες. Αρχές του 20ου αιώνα και με την έλευση του ηλεκτρισμού πια, το αρμόνιο παραγκωνίστηκε και εφευρέθηκε ένα άλλο όργανο, το hammond, το οποίο με τη βοήθεια του ηλεκτρισμού πια και ηλεκτρικών κυκλωμάτων παράγει ήχο.  Όμως αυτό το όργανο έγινε πολύ πιο δημοφιλές τελικά, αντί για τις εκκλησίες, στα διάφορα συγκροτήματα σύγχρονης μουσικής. Αγαπήθηκε δε τόσο πολύ που δεν υπήρχε ούτε ένα συγκρότημα που να μην έχει hammond μέσα στο σχήμα του.  Βέβαια αυτό στις ημέρες μας πια έχει περάσει με τη μορφή ηλεκτρονικών synthesizer και αρμονίων παρεμφερούς τύπου, όμως θα λέγαμε ότι σε μία εποχή, όπως ήταν ίσως η δεκαετία του ‘50, του ‘60, του ‘70, το εκκλησιαστικό όργανο με μία άλλη μορφή παρείσφρησε στα αυτιά του κάθε ανθρώπου.

O Jon Lord με τους “Ντηπ Πέρπλ”

Θα ήθελα να μιλήσουμε λίγο για τη δισκογραφία σας.  Ο πρώτος δίσκος πότε βγήκε;

Πριν 11 χρόνια έχω κάνει δύο CD, από την εταιρία AMG, η οποία είναι μία εταιρία που δραστηριοποιείται στο χώρο της δισκογραφίας παγκοσμίως θα λέγαμε. Είναι δύο CDς, ένα με ύμνους της Διαμαρτυρόμενης Εκκλησίας και επεξεργασίες αυτών με το εκκλησιαστικό όργανο και άλλο ένα CD με χριστουγεννιάτικη μουσική.  Τα CD αυτά είναι τα πρώτα που έγιναν στην Ελλάδα με εξ ολοκλήρου επεξεργασία και ηχοληψία στην Ελλάδα.

Ποιους συνθέτες παίζετε;

Έχουμε και συνθέτες όπως είναι ο Μπαχ, ο Μπουξτεχούντε και άλλους πιο μεταγενέστερους, μέχρι και συνθέτες του 20ου αιώνα.  Το δεύτερο CD είναι καθαρά χριστουγεννιάτικη μουσική και συμμετέχουν και φωνές και άλλα όργανα, όπως το πιάνο, το φλάουτο, θέλοντας να δώσουμε μία περαιτέρω νότα συνεργασίας του εκκλησιαστικού οργάνου και με άλλους καλλιτέχνες.

Εσείς, μετά από όλα αυτά τα χρόνια, πώς βλέπετε το εκκλησιαστικό όργανο στην Ελλάδα, είναι ακόμα ένα περιθωριακό όργανο, είναι ένα όργανο που έχει ανοιχθεί στο μεγάλο κοινό;  

Οπωσδήποτε έχει αλλάξει το σκηνικό, και όχι μόνο από εμένα αλλά και από άλλους συναδέλφους, όπως είναι η Χριστίνα Αντωνιάδου, που είναι οργανίστρια στην Αγγλικανική Εκκλησία εδώ και πολλά χρόνια, όπως είναι, επίσης οι δύο συνάδελφοι, η Ελένη Κεβεντζίδου και η Ουρανία Γκάσιου που είναι στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών.  Γενικότερα, μετά το 1995 θα έλεγα, υπάρχει μία διαφορετική αντιμετώπιση, περισσότερο γνωστό σαν μουσικό όργανο. Όλοι εμείς έχουμε κάνει πάρα πολλές δραστηριότητες για να το αναδείξουμε και όλοι εμείς, επίσης, ασχολούμαστε και με το διδακτικό έργο. Δηλαδή πριν από εμάς στην Ελλάδα δεν υπήρχε καθηγητής εκκλησιαστικού οργάνου με την έννοια που είμαστε εμείς, δηλαδή ότι είμαστε επισήμως καθηγητές, έχουμε διπλώματα, είμαστε ενεργοί μουσικοί όλοι εμείς.

Αναγνωρίζεται το πτυχίο;

Ναι.  Δηλαδή, δεν είναι ότι ήμασταν κάποιοι μουσικοί που παρεμφερώς διδάξαμε και εκκλησιαστικό όργανο, γιατί τυχαίως βρέθηκε κάποιος μαθητής που μας το ζήτησε, είναι η δουλειά μας και το κάνουμε επισήμως πια.  Εγώ, που σας μιλώ, έχω αρκετούς μαθητές, όπως και οι άλλοι συνάδελφοι που προανέφερα. Εν πάση περιπτώσει, έχουμε περάσει, πιστεύω, σε ένα άλλο σκαλοπάτι της σκάλας αυτής ανοδικά, όχι καθοδικά πάντως.

Photo Ioannis Kambouris