Σαν σήμερα, πριν 23 χρόνια, ο ποιητής της Ιδιωτικής Οδού απέδρασε στ’ άστρα…
Θυμόμαστε, αίφνης. ένα πρώιμο κολάζ (1968) του Οδυσσέα Ελύτη, που παραθέτουμε εδώ.
Πρόκειται για ένα άτιτλο κολάζ σε χαρτόνι, σαφώς, όμως, θρησκευτικής εμπνεύσεως. Το κολάζ αυτό ανήκει στο Αρχείο Δημήτρη Καλοκύρη και εκτίθεται μόνιμα στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτηςαπό το 2011, οπότε έλαβε χώρα εκεί η έκθεση Οδυσσέας Ελύτης: «ΦΡΟΝΤΙΣΕ ΝΑ ΤΥΠΩΘΕΙ ΠΑΝΟΜΟΙΟΤΥΠΟ», με πρωτότυπο υλικό (χειρόγραφα, σχέδια, κολάζ και φωτογραφίες) από το Αρχείο του Δημήτρη Καλοκύρη, ψηφιακά και πρωτότυπα έργα ζωγραφικής που φιλοτέχνησαν από κοινού με την Ελένη Καλοκύρη. Μια έκθεση που είχε πραγματοποιηθεί με αφορμή τα 100 χρόνια από την γέννηση του ποιητή (1911-2011).
Στο κολάζ αυτό του Ελύτη διακρίνουμε ένα γαλάζιο με ασημί ακτίνες και μικρές επιφάνειες τροχό, που περιέχει διάφορα γεωμετρικά σχήματα (τετράγωνο, ρόμβο κ.α.) και παραπέμπει στη «δόξα» των βυζαντινών εικόνων, η οποία περιβάλλει τον Χριστό. Το κεντρικό πρόσωπο του κολάζ παραπέμπει στον Χριστό, αλλά νομίζω ότι η «πηγή» του Ελύτη είναι κάποιος άγιος και όχι μια εικόνα του Χριστού. Από το στόμα του εκπορεύονται ακτίνες που είναι ο λόγος του, ο οποίος δηλώνεται με το ανοιχτό Ευαγγέλιο. Στο Ευαγγέλιο αναγράφεται η φράση του Χριστού: «ἐγώ εἰμι ἡ θύρα• δι’ ἐμοῦ ἐάν τις εἰσέλθῃ, σωθήσεται, καὶ εἰσελεύσεται καὶ ἐξελεύσεται, καὶ νομὴν εὑρήσει» (Ιωάν. 10,9). Η μύτη του Χριστού (;) συνεχίζει, θα λέγαμε, προς τα πάνω με ένα «στύλο» στον οποίο στηρίζεται ένα κεφάλι βυζαντινής τεχνοτροπίας. Πρόκειται ή για κεφάλι του Χριστού ως βρέφους στην εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας ή κεφάλι αγγέλου από ευρύτερη σύνθεση.
Το κολάζ αυτό είναι του 1968. Έχουν προηγηθεί δύο ακόμα θρησκευτικής εμπνεύσεως κολάζ, όπου δεσπόζουν άγγελοι στο Αιγαίο: Ο άγγελος της Αστυπάλαιας (1966) και Η προσφορά (1967). Την ίδια χρονιά (1968) ο Ελύτης κάνει και το κολάζ Το μήνυμα.
Στις 23 Φεβρουαρίου αυτή της χρονιάς το Θέατρο Τέχνης ανεβάζει το μονόπρακτο του Jean Genet «Οι δούλες», σε μετάφραση Ελύτη. Ο Pierre Emmanuel τον προσκαλεί να διαβάσει ποιήματά του στο Παρίσι. Ο Ελύτης αρνείται, μια και επικρατεί στην Ελλάδα δικτατορία. Αποφασίζει να καταπιαστεί με τη μετάφραση αποσπασμάτων της Σαπφούς. Το καλοκαίρι, εκδίδεται στο Παλέρμο της Ιταλίας επιλογή ποιημάτων του, με τίτλο 21, Poesie, σε μετάφραση Vincenzo Rotolo στη σειρά «Τετράδια νεοελληνικής ποίησης» του Ινστιτούτου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών.
Στις 3 Μαΐου του επόμενου έτους (1969) αναχωρεί, τελικά, για το Παρίσι.
Η συναυλία θα πραγματοποιηθεί στο Θέατρο «Ολύμπια»- Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας», το Σάββατο 23 Μαρτίου και ώρα έναρξης 20:30
Πανηγυρική συναυλία ετοιμάζει η Φιλαρμoνική Ορχήστρα Αθηνών για να τιμήσει την επέτειο της εθνικής παλιγγενεσίας της 25ης Μαρτίου,με τίτλο «Ελλάδα, Ευρώπη, Ελευθερία» και η θεματική της είναι αφιερωμένη σε έργα Ευρωπαίων συνθετών που σχετίζονται εν γένει με την ελληνική ελευθερία, καθώς και έργα του γενάρχη της νεοελληνικής μουσικής Νικόλαου Χαλικιόπουλου-Μάντζαρου. Η συναυλία θα πραγματοποιηθεί στο Θέατρο «Ολύμπια»- Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας», το Σάββατο 23 Μαρτίου και ώρα έναρξης 20:30.
Ένα από τα έργα που θα παρουσιαστούν είναι η Χορωδιακή του Καντάτα γραμμένη στα 1823/4, κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, σε πρώτη πλήρη αναβίωσή της στην Αθήνα. Η συναυλία της Φιλαρμόνιας θα περιλαμβάνει επίσης την πλήρη σκηνική μουσική «Ερείπια των Αθηνών» του Μπετόβεν, op. 113, που γράφτηκε λίγα χρόνια πριν από την έκρηξη του Αγώνα και αναφέρεται ακριβώς στο πένθος της Ευρώπης για την υποδούλωση της Ελλάδας στους Οθωμανούς. Ακόμη, την αφιερωμένη στον Ρουζέ Ντε Λιλ προσαρμογή της ιστορικής «Μασσαλιώτιδας» από τον Εκτόρ Μπερλιόζ για συμφωνική ορχήστρα και χορωδία, μεταφρασμένη από τον κήρυκα και μάρτυρα της Παλιγγενεσίας, Ρήγα Φεραίο.
Θα συμπεριλαμβάνονται επιπλέον έργα των Τζοακίνο Ροσίνι και Αντονίν Ντβόρζακ, εμπνευσμένα από ελληνικά θέματα, καθώς και αποσπάσματα από τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» του Σολωμού σε μελοποίηση του Ν.X. Μάντζαρου και σε ενορχήστρωση του Βύρωνα Φιδετζή.
Η εκδήλωση τελεί υπό την αιγίδα της Ένωσης τέως Βουλευτών και Ευρωβουλευτών και πραγματοποιείται με την ευγενική φροντίδα του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη.
Συμμετέχουν η Φιλαρμόνια Ορχήστρα Αθηνών σε μουσική διεύθυνση Βύρωνα Φιδετζή, η Παιδική Χορωδία «Μανώλης Καλομοίρης» (Διεύθυνση: Σάββας Ρακιντζάκης), η Ακαδημαϊκή Χορωδία Νέων Αθηνών (διεύθυνση: Νίκος Μαλιάρας) και η Χορωδία του Εθνικού Ωδείου (Διεύθυνση: Σπύρος Κλάψης).
Έκλεισαν στις 15 Μαρτίου 2019, 36 χρόνια από τον Θάνατο του κρητικού λογοτέχνη Παντελή Πρεβελάκη. Και εμείς για να τιμήσουμε αυτήν την επέτειο θυμίζουμε τι είπε ο Πρεβελάκης, ο «εθνικότερος των Νεοελλήνων λογοτεχνών» για τον πρόδρομο της εθνικής διανόησης του 20ου αιώνα.
Ομιλία του Νίκου Καρρά, συγγραφέα
«H γιορτή αυτή του Ίωνος, η οποία τείνει να γίνει θεσμός, είναι και μια ευκαιρία για να θυμηθούμε κάποια πρόσωπα της Ελληνικής διανοήσεως του 20ου αιώνα και τα οποία άμεσα η έμμεσα είχαν επηρεαστεί από τον Ίωνα Δραγούμη.
Έτσι στις προηγούμενες γιορτές παρουσιάσαμε τον Παύλο Μελά, τον Περικλή Γιαννόπουλο, τον Αθανάσιο Σουλιώτη -Νικολαϊδη και την «Γενιά του ‘30». Απόψε θα αναφερθούμε στον Παντελή Πρεβελάκη πολύ σύντομα και θα σας διαβάσω ένα κείμενο του για τον Ίωνα Δραγούμη.
Βιογραφικό του Παντελή Πρεβελάκη
Ο Παντελής Πρεβελάκης γεννήθηκε το 1909 στο Ρέθυμνο και πέθανε το 1986. Φοίτησε στη Φιλοσοφική Αθηνών, στην Σχολή Γραμμάτων της Σορβώνης και στο Ινστιτούτο Τέχνης και Αρχαιολογίας στο Παρίσι. Το θέμα του διδακτορικού του ήταν «Ο Γκρέκο στην Κρήτη και στην Ιταλία»
Είναι ο νεότερος πεζογράφος της «Γενιάς του 30». Έγραψε 11 μυθιστορήματα, 4 ποιητικές συλλογές, 9 θεατρικά.
Το πρώτο μυθιστόρημα ήταν το «Χρονικό μιας Πολιτείας» και ακολούθησε «Ο θάνατος του Μεδίκου» , «Ο Ήλιος του Θανάτου», που έγινε ταινία σε σκηνοθεσία Ντίνου Δημόπουλου, «Η «Παντέρμη Κρήτη».
Επί δικτατορίας Μεταξά, το διάστημα 1936-1940, ανέλαβε β! διευθυντής στην Διεύθυνση Καλών Τεχνών του Υπουργείου Παιδείας με Γενικό Διευθυντή τον Κωστή Μπαστιά. Οι δυό τους θα καταστούν βασικοί ρυθμιστές της καλλιτεχνικής κίνησης, οργανώνοντας εκθέσεις κλπ.
Το 1938 διορίσθηκε καθηγητής της Ιστορίας και της Επιστήμης της Τέχνης στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών την οποία υπηρέτησε για 35 χρόνια.
Την ίδια χρονιά και καθηγητής στην Σχολή του Βασιλικού Θεάτρου.
Το 1940, οργάνωσε το Ελληνικό Καλλιτεχνικό Περίπτερο στην Μπιενάλε της Βενετίας.
Με την έναρξη του Πολέμου του 1940, διορίζεται από τον ίδιο τον Μεταξά, Πρόεδρος των Επιτροπών για την διαφύλαξη των έργων τέχνης ΄της Ελλάδος, όπως των θησαυρών της Εθνικής Πινακοθήκης και του Μουσείου Κοσμητικών Τεχνών.
Ο Παντελής Πρεβελάκης και ο Νίκος Καζαντζάκης
Μέχρι τον θάνατο του οι δραστηριότητες του ήταν πολλές. Ενδεικτικά και μόνο:
1966: Εκλέγεται μέλος του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης και εκλέγεται από το Υπουργείο Παιδείας μέλος της επιτροπής κρίσεως των βιβλίων δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.
1976: Πρόεδρος της Εταιρείας Γραμμάτων της Σχολής Μωραϊτη.
Το 1977 είναι η χρονιά που το οργανωμένο κράτος θα τιμήσει την προσφορά του Πρεβελάκη στον ελληνικό πολιτισμό, και θα του δώσει εκτός από το βραβείο «Αριστείο Γραμμάτων» της Ακαδημίας Αθηνών, και μια θέση σαν τακτικό μέλος της ίδιας της Ακαδημίας, στην «Τάξη των Γραμμάτων και των Τεχνών».
«Ο Ίων Δραγούμης είναι ένας τέλειος Έλλην»
Και μετά από αυτήν την σύντομη εισαγωγή θα σας διαβάσω τι είχε γράψει ο Παντελής Πρεβελάκης για τον Ίωνα Δραγούμη:
«Από τους Έλληνες ανθρώπους του πνεύματος, απ’ όσους γνώρισα κι απ’ όσους δεν πρόφτασα, κανένας δεν ζει στην συνείδηση μου με όση ακεραιότητα και αρμονία, ο Ίων Δραγούμης. Το πνεύμα μου έχει κατακτήσει κ’ έχει κατακτηθεί από την γενική ιδέα όπου μπορώ χωρίς δυσκολία να ανάγω τις πράξεις του λόγου του, ακόμα και τους στοχασμούς που επιτρέπει να του αποδίδουμε. Η αφορμή είναι πως ο Ίων έζησε σύμφωνα με την μοίρα του, δηλαδή σύμφωνα με το νόμο και την κατεύθυνση του είναι του. Ότι συμβαίνει στη ζωή του δεν είναι από τύχη. Η ύπαρξη του παράγει, ελκύει και ευνοεί, ότι κείνο που είναι δικό του, κείνο που δικό του, κείνο που είναι σύμφωνο με την μοίρα του, μ’ άλλα λόγια, κείνο που μας κάνει ορατή τη μοίρα του. Ανατράφηκε υπό το δίδαγμα της ευθύνης και με την αδιάλειπτη αίσθηση της διαφοράς (σωστότερα, ίσως, της υπεροχής). Ο αριστοκράτης αυτός θέλησε να πελεκήσει μονάχος του το άγαλμα του, Δεν παύει μια στιγμή να μελετά τον εαυτό του και να τον γνωρίζει. Γνωρίζοντας τον, προφυλάσσει την ακεραιότητα του, εξάπτει ότι αγαθό έχει μέσα του, αποκρούει την τυχαιότητα. Έχει καθαρή την συνείδηση πως ωριμάζει κάποιον καρπό, και τον θέλει να είναι δικός του, χωρίς νοθεία ή επιμιξία. Γι’ αυτό είναι μακρινός, και μάλιστα ακατάδεκτος. Είναι τόσο πολλές οι αντιθέσεις του, όσο είναι μεγάλος για την ενότητα. Απωθεί τους άλλους, γιατί κιντυνεύει, τους θέλει υποτακτικούς του, γιατί τους περιέχει. Τις αδυναμίες του τις έχει μελετήσει μέσα του, και γνωρίζει πριν από αυτούς πόσο είναι δύσκολο να υπερνικηθούν. Είναι δεσποτικός κι εξουσιαστής, γιατί η ιδέα που κάνει για τα πράγματα κ’ η ανάπτυξη της ιδέας μες από τα πράγματα, συντελέστηκε μέσα του πριν αυτά υπάρξουν. Αυτό που τον κινεί είναι λιγότερο η πίστη και περισσότερο η κατηγορική προσταγή. Οι παραινέσεις του έχουν το συνηθέστερο μια παγερότητα απολιθωτική. Στην νυχτερινή μοναξιά του, η διαύγεια μέσα του πρέπει να ήταν τρομακτική. Από τούτο δεν επάγεται, την άλλη μέρα, παρά πιο αποφασιστική δράση και μεγαλύτερη ανυπομονησία (…)
Ο Δραγούμης είναι ένας τέλειος Έλλην. Αναπτύσσει τη ζωή του σα μιάν αρμονία, προαποκαταστημένη και αναγκαί, λευτερωμένη από την τυχαιότητα. Ο πάντα παρών Δαίμων που ενεργεί πίσω από τους στοχασμούς του, γίνεται αισθητός στους λόγους και τις πράξεις του. Γι’ αυτό και η ζωή του προσφέρει με ιδιαίτερη συνοχή τον καρπό της: ένα δίδαγμα κ’ ένα παράδειγμα ελληνισμού, αρρενωπότητας και ορμής προς την θυσία. Το δίδαγμα αυτό το επικαλούμαι συχνά για εγκαρδίωση και για συντροφιά μου και συντηρώ μέσα μου τη μνήμη του Δραγούμη σαν πράγμα πολύ γνώριμο και αγαπημένο»
Την 1η Φεβρουαρίου του 1944, ο Κίτσος Μαλτέζος δολοφονήθηκε σε ενέδρα του ΕΛΑΣ Σπουδάζουσας (του νεανικού βραχίονα της ΟΠΛΑ) μπροστά στο σπίτι του, απέναντι από τους Στύλους του Ολυμπίου Διός. Οι εκτελεστές, γόνοι γνωστών αστικών οικογενειών, ήταν παιδιά της ίδιας «χρυσής νεολαίας» των Αθηνών όπου ανήκε και ο Κίτσος Μαλτέζος.
Η δολοφονία του φοιτητή, που ξεχώριζε για την ευρυμάθεια, τις λογοτεχνικές και φιλοσοφικές του ανησυχίες, συγκλόνισε συμφοιτητές και συντρόφους ένθεν και ένθεν, ενώ αποτέλεσε αιτία εσωτερικών ρήξεων στην Αριστερά και συνειδησιακών συγκρούσεων επιφανών μελών της. Ο Κίτσος Μαλτέζος θα πρωταγωνιστήσει στην υπόθεση δύο μυθιστορημάτων, στην “Τειχομαχία” του Θεόφιλου Φραγκόπουλου και στο “Χρονικό μιας Σταυροφορίας” του Ρόδη Ρούφου, αλλά με το έργο του Μακρή-Σταΐκου θα του αποδοθεί η ανάλογη ιστορική βαρύτητα εξετάζοντας τις κοινωνικές αλλά και ευρύτερες συνέπειες που προκάλεσε αυτή η δολοφονία. Η παρουσίαση του εμπλουτισμένου και αναθεωρημένου νέου βιβλίου του κ. Πέτρου Στ. Μακρή-Σταΐκου: «Κίτσος Μαλτέζος, ο αγαπημένος των Θεών», από τις Εκδόσεις “Βιβλιοπωλείον της Εστίας”, θα πραγματοποιηθεί τη ΔΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΡΤΙΟΥ και ΩΡΑ: 17:30 στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών. ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΕΣ: – Πέτρος Στ. Μακρής-Στάϊκος, Συγγραφέας – Ευάνθης Χατζηβασιλείου, Καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας, Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας, ΕΚΠΑ – Χρήστος Χωμενίδης, Συγγραφέας – Δημήτρης Λιγνάδης, Ηθοποιός-σκηνοθέτης – Συντονίζει ο Δρ. Στέφανος Καβαλλιεράκης, Ιστορικός, Διευθυντής του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών
Με αφορμή την επέτειο θανάτου του Κρητικού συγγραφέα Παντελή Πρεβελάκη το Αρχείο της ΕΡΤ ψηφιοποίησε και σας προτείνει να δείτε το ντοκιμαντέρ:
ΕΠΟΧΕΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΠΡΕΒΕΛΑΚΗΣ
(video)
Σειρά ντοκιμαντέρ του Τάσου Ψαρρά με θέμα τη ζωή και το έργο σημαντικών Ελλήνων λογοτεχνών και την προσφορά τους στην πνευματική ζωή του τόπου. Η εκπομπή είναι αφιερωμένη στον βραβευμένο λογοτέχνη και καθηγητή της Ιστορίας της Τέχνης στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών Παντελή Πρεβελάκη (γεν.1909 –θαν. 1986) και διατρέχει την πορεία του συγγραφικού του έργου από το 1928, οπότε εκδίδει το πρώτο του βιβλίο, μέχρι το τέλος της ζωής του. Αρχικά γίνεται αναφορά στον τόπο καταγωγής του, το Ρέθυμνο, και στο γενεαλογικό του δέντρο και τονίζεται ότι η Κρήτη παραμένει σταθερός τόπος αναφοράς στη συνολική πορεία του Ρεθύμνιου συγγραφέα. Πρωτοεμφανίζεται στα γράμματα, έφηβος ακόμη, το 1924-25 στο λογοτεχνικό περιοδικό του Ρεθύμνου «Αθηνά» όπου θα παρουσιάσει τα πρώτα του κείμενα. Από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της γενιάς του ’30, συνδέθηκε με στενή φιλία με τον Νίκο Καζαντζάκη ο οποίος υπήρξε πνευματικός του μέντορας, φιλία την οποία φωτίζει το ντοκιμαντέρ αποκαλύπτοντας πτυχές αλληλοεπιρροής των δύο πνευματικών ανδρών. Ταυτόχρονα, παρακολουθεί τη συγγραφική του πορεία παράλληλα με τα ιστορικοπολιτικά γεγονότα του τόπου δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στα έργα: «Το Χρονικό μιας Πολιτείας» (1938), «Παντέρμη Κρήτη» (1945), την τριλογία «Ο Κρητικός» (1948-1950). Σε σχέση με το «Χρονικό», έργο σταθμό της ελληνικής πεζογραφίας διερευνάται ιδιαίτερα η επίδραση που δέχθηκε από προγενέστερα έργα του Φώτη Κόντογλου ως προς την απόδοση του λόγου.
Ανιχνεύεται ακόμη, η πνευματική δημιουργία του Π. Πρεβελάκη ως ιστορικού Τέχνης, ήδη από τη δεκαετία του ’30, οι σπουδές του και τα θέματα της ερευνητικής του ενασχόλησης όπως αποτυπώθηκαν στα επιστημονικά του συγγράμματα, με κύρια, το έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (El Greco) και την τέχνη της Ιταλικής Αναγέννησης. Από τον Οκτώβριο του 1939 ως τον Σεπτέμβριο του 1974 διετέλεσε τακτικός καθηγητής της Ιστορίας και της Επιστήμης της Τέχνης στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, ενώ προηγουμένως διορίστηκε διευθυντής Β΄ τάξης στη Διεύθυνση Καλών Τεχνών του Υπουργείου Παιδείας με σημαντική δράση που εξετάζεται στην εκπομπή. Εκτός από το πεζογραφικό του έργο γίνεται επίσης αναφορά στα ποιήματά του, στις μεταφράσεις του, στο δοκιμιακό και φιλολογικό του έργο. Ξεχωριστά παρουσιάζονται τα θεατρικά του έργα, κατά τα έτη 1939-1979. Η πορεία του Κρητικού συγγραφέα ολοκληρώνεται το 1985 με την οριστική μορφή του ποιητικού του έργου «Νέος Ερωτόκριτος», τμήματα του οποίου είχε μελοποιήσει ο συνθέτης Νίκος Μαμαγκάκης.
Για το έργο του Π.Πρεβελάκη μιλούν οι: Κώστας Μπουρναζάκης, φιλόλογος-δοκιμιογράφος, Μαρία Αρετάκη, διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας καθηγ. Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, Αγγέλα Καστρινάκη, καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Γιάννης Δημητρακάκης, λέκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.
Συνεχίζουμε το αφιέρωμα στα 50 χρόνια από την κυκλοφορία του δεύτερου άλμπουμ των «Τζέθρο Τάλ’ που σηματοδότησε την στροφή τους στο «προγκρέσιβ ροκ» και την κατάκτηση για πρώτη φορά της κορυφής των τσαρτς από ένα άλμπουμ του είδους.
Του Τάκη Ι. Χιωτακάκου, μουσικού
Φθάνουμε στο τρίτο κομμάτι, το “Bourrée” που δεν είναι άλλο από μία ευφάνταστη Jazz διασκευή του γνωστού κομματιού “Bourrée in E Minor” του J.S. Bach, BWV 996 (γενικά, τo Bourrée είναι ένα είδος Γαλλικού χορού που αναπτύχθηκε στα τέλη του 17ου αιώνα). Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες επιτυχίες των Jethro Tull, που μάλιστα κυκλοφόρησε και σε δύο εναλλακτικές εκδόσεις, στους δίσκους τους “The Jethro Tull Christmas Album” και “A Little Light Music”.
Το βράδυ της 14ης Ιουλίου 2003 οι Jethro Tull ήρθαν στην Αθήνα και έπαιξαν στο Ηρώδειο. Όταν ήρθε η ώρα να ερμηνεύσουν το “Bourrée”, o Ian Anderson δήλωσε με στόμφο ότι «υπήρχε κάποτε ένας κύριος που λεγόταν Johann Sebastian Bach και ήταν μία μουσική ιδιοφυϊα. Ελπίζω να τον γνωρίζετε και να σας αρέσει, γιατί πρόκειται να παίξουμε ένα από τα γνωστότερα κομμάτια του». Το χαμόγελο διαδέχθηκε το χειροκρότημα, ενώ κάποια στιγμή οι Anderson και Barre ανέβηκαν να παίξουν σε δύο αντικρυστές καμάρες του Ηρωδείου, χαρίζοντάς μας μία όμορφη ανάμνηση.
Αξίζει τέλος να σημειώσουμε ότι η διασκευή χαρακτηριστικών κομματιών του J.S. Bach σε Jazz ύφος, ήταν το κύριο θέμα της εκτενούς δισκογραφίας δύο πολύ μεγάλων Γάλλων μουσικών που προέρχονται από τον χώρο της Κλασσικής Μουσικής, των Claude Bolling και Jacques Loussier (ήδη από το 1959). Ο Ian Anderson, ήταν εκείνος επέκτεινε το μουσικό αυτό πείραμα και στο χώρο της Rock μουσικής.
Το τέταρτο κομμάτι, “Back to the Family”, όπως και το τελευταίο, με τίτλο “For a Thousand Mothers” αποτελούν αναφορές του Ian Anderson στις σχέσεις με τους γονείς του. Ανεξάρτητα από αυτό, το πρώτο κομμάτι περιγράφει την ζωή ενός νέου ανθρώπου που αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στην γαλήνη της οικογενειακής ζωής στο πατρικό του σπίτι και στην αδυσσώπητη ταχύτητα και σκληρότητα της ζωής στην πόλη. Τελικά θα επιλέξει τον δεύτερο τρόπο ζωής, επειδή έτσι μπορεί να έχει περισσότερες προσωπικές επιλογές, ενώ ο πρώτος τρόπος αρχίζει να φαίνεται στα μάτια του πιό μαλθακός και ανιαρός.
OI TZEΘΡΟ ΤΑΛ ΤΟ 1969 ΣΤΟ ΡΟΓΙΑΛ ΑΛΜΠΕΡΤ ΧΩΛ
To πέμπτο κομμάτι, “Look Into the Sun”, είναι μία απλή και όμορφη μπαλάντα με ακουστική κιθάρα, ηλεκτρική κιθάρα και μπάσο, που επιχειρεί να αναδείξει μία νότα αισιοδοξίας, μέσα από τις στιγμές λύπης που προσφέρει η ζωή.
Στο έκτο κομμάτι, “Nothing is easy”, η rock χροιά επιστρέφει δριμύτερη, μη δίνοντας χώρο στα ακουστικά όργανα. Το φλάουτο παραμένει, παίζοντας μικρά, διακοπτόμενα solos μαζί με την ηλεκτρική κιθάρα, ενώ τα drums του Clive Bunker κάνουν αισθητή την παρουσία τους, με τα γυρίσματα και τα flam, που γεμίζουν τα αρκετά breaks που χαρακτηρίζουν το κομμάτι. Το μήνυμα που μεταφέρει το τραγούδι; Αφού τίποτα δεν είναι εύκολο στη ζωή, το άγχος και η πίεση δε είναι ποτέ καλοί σύμβουλοι…
Το έβδομο κομμάτι, μία σύντομη ακουστική, σατιρική μπαλάντα με κελτικές επιρροές που τιτλοφορείται “Fat Man”, υποδέχεται το μαντολίνο στον κόσμο της rock μουσικής και μάλιστα με την συνοδεία bongos. Ο Ian Anderson έγραψε το κομμάτι ταξιδεύοντας με το πλοίο, κατά την επιστροφή του από την Δανία στη Μ. Βρεττανία.
Υπάρχει και το κωμικό στοιχείο σε αυτή την υπόθεση. Ο προηγούμενος κιθαρίστας του συγκροτήματος, Mick Abrahams, παρεξηγήθηκε με τον τίτλο του τραγουδιού και ίσως με τον στίχο “Won’t waste my time feeling sorry for him”. Nόμιζε πως ο Anderson το είχε γράψει κοροϊδευτικά για εκείνον, επειδή ήταν κάπως χοντρός. Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει τι πραγματικά έγινε, πάντως ο Anderson το έχει αρνηθεί κατηγορηματικά.
Το όγδοο κομμάτι, “We Used to Know”, περιγράφει τις δυσκολίες που αντιμετώπισε το συγκρότημα, έως ότου λάβει από το κοινό την αναγνώριση του του άξιζε. Όπως και στο πρώτο, αλλά και στο έκτο κομμάτι, το “We Used to Know” ήταν μία καλή ευκαιρία για τον νέο κιθαρίστα, Martin Barre, να επιδείξει τα θετικά του στοιχεία.
Η συμπτωματική ομοιότητα ανάμεσα στο κομμάτι αυτό και στο “Hotel California” των Eagles (που κυκλοφόρησε επτά χρόνια αργότερα), επισημάνθηκε την εποχή εκείνη από ορισμένους, ειδικούς και μη. Βέβαια, ο Ian Anderson είχε επανειλημμένα δηλώσει ότι ουδέποτε τέθηκε το παραμικρό ζήτημα κλοπής πνευματικής ιδιοκτησίας εις βάρος των Jethro Tull.
Υποστήριξε μάλιστα, ότι αργά ή γρήγορα κάποιος άλλος συνθέτης θα βρισκόταν, να χρησιμοποιήσει την συγκεκριμένη μουσική ακολουθία (ένα είδος Spanish Progression), ώστε να δημιουργήσει ένα τραγούδι. Μάλιστα, φέρθηκε με ανωτερότητα, όταν δήλωσε σε συνέντευξή του ότι το “Hotel California” είναι καλύτερο κομμάτι από το “We Used to Know”.
Tο ένατο κομμάτι, “Reasons for Waiting”, είναι μία πανέμορφη και τρυφερή ακουστική μπαλάντα, εμπνευσμένη από το ερμηνευτικό ύφος του τροβαδούρου της παραδοσιακής αμερικανικής μουσικής σκηνής, Roy Harper. Ο Anderson είχε πει για τον Harper ότι αποτέλεσε την κύρια επιρροή του, ως ακουστικού κιθαρίστα και τραγουδοποιού. Πολύ διακριτικά, σε ορισμένα σημεία του “Reasons for Waiting” αναδύεται ο ήχος των φυσικών εγχόρδων της συμφωνικής ορχήστρας (δεν υπήρχαν τότε synthesizers), μία εύηχη και έξυπνη προσθήκη στην ενορχήστρωση του κομματιού.
Κλείνοντας λοιπόν το αφιέρωμά μας στον δίσκο “Stand Up” των Jethro Tull, θυμίζουμε ότι αυτό το καλοκαίρι είναι προγραμματισμένη για τις 15 Ιουνίου μία και μόνη συναυλία του συγκροτήματος στο Ηρώδειο. Η συναυλία γίνεται στα πλαίσια της τουρνέ που κάνει το συγκρότημα σε Ευρώπη και Αμερική, για να γιορτάσει τα 50 χρόνια από την ίδρυσή του. Θα είμαστε εκεί.
Κλείνουν φέτος 50 χρόνια από την κυκλοφορία του “Stand Up” του άλμπουμ που έστρεψε οριστικά τους «Tζέθρο Τάλ» προς το «προγκρέσιβ ροκ» και το πρώτο άλμπουμ του είδους που ανέβηκε στο Νο 1 των βρεταννικών τσαρτς. Με αφορμή αυτήν την επέτειο, αλλά και καλοκαιρινή συναυλία ετοιμάσαμε ένα ειδικό αφιέρωμα.
Του Τάκη Ι. Χιωτακάκου, μουσικού
To “Stand Up” είναι ο δεύτερος δίσκος των Jethro Tull (1969), o οποίος, σε σύντομο χρόνο μετά την κυκλοφορία του, έφθασε στην κορυφή των charts στη Μ. Βρεττανία, ενώ στις ΗΠΑ συμπεριλήφθηκε στο Top 20. Με το υλικό αυτού του δίσκου, άρχισε σταδιακά να διαμορφώνεται ο ιδιαίτερος ήχος του συγκροτήματος και να συγκεντρώνονται όλα εκείνα τα απαραίτητα μουσικά στοιχεία, που θα επέτρεπαν λίγο αργότερα την κατάταξη των Jethro Tull στο χώρο του «προοδευτικού ροκ» (progressive rock). Σύγχρονοι μουσικοί, όπως ο Eddie Vedder των Pearl Jam, ο Joe Satriani και ο Joe Bonamassa, έχουν δηλώσει ότι ο συγκεκριμένος δίσκος είναι ένας από τους πιό αγαπημένους τους.
Οι συντελεστές του δίσκου είναι οι Ian Anderson / Ίαν Άντερσον (φωνητικά, φλάουτο, ακουστική κιθάρα, πιάνο, όργανο Hammond, μαντολίνο, μπαλαλάϊκα, φυσαρμόνικα, στίχοι, παραγωγή), Glenn Cornick / Γκλεν Κόρνικ (ηλεκτρικό μπάσο), Clive Bunker / Κλάϊβ Μπάνκερ (τύμπανα, κρουστά) και Martin Barre / Μάρτιν Μπαρ (ηλεκτρική κιθάρα). Ο Barre εγκατέλειψε τις σπουδές του στην Αρχιτεκτονική Σχολή, ύστερα από τρία χρόνια μελέτης, για να ακολουθήσει τους Jethro Tull.
Το εξώφυλλο του album ήταν πτυσσόμενο (‘διπλό’, όπως συνήθιζε τότε να το αποκαλεί το αγοραστικό κοινό των δίσκων βινυλίου). Επιπλέον, όταν άνοιγε, στο εσώφυλλο υπήρχε μία αναδιπλούμενη απεικόνιση των μελών του συγκροτήματος, όπως ακριβώς συμβαίνει με ένα τρισδιάστατο παιδικό βιβλίο. Ήταν μία ιδέα του γλύπτη James Grashow, βασισμένη στο αντίστοιχο ξυλόγλυπτο που είχε κατασκευάσει για το group κατά την διάρκεια περιοδείας τους. Το συγκεκριμένο εξώφυλλο κέρδισε το βραβείο “New Musical Express Award” για το καλύτερο εξώφυλλο δίσκου του 1969, παρά το γεγονός ότι, ύστερα από «σουρρεαλιστικό» σφάλμα του καλλιτέχνη, ο Ian Anderson απεικονίζεται με 11 δάχτυλα…
O Τζέημς Γκρανσάου με το κορνιζαρισμένο εξώφυλλο του Stand Up
Ο Martin Barre αντικατέστησε τον κιθαρίστα Mick Abrahams, λίγο πριν αρχίσει στο studio η ηχογράφηση του “Stand Up”. Η αποχώρηση του Abrahams προέκυψε ύστερα από διαφωνία του με τον Ian Anderson σχετικά με την διαμόρφωση του μουσικού ύφους του συγκροτήματος. Ο πρώτος επέμενε να παραμείνουν προσηλωμένοι στο Blues ιδίωμα, στο οποίο είχε άλλωστε βασιστεί και το υλικό του αρχικού δίσκου τους “This Was” (1968), ενώ ο δεύτερος οραματιζόταν τον εμπλουτισμό του ήχου τους με άλλες, διαφορετικές μουσικές φόρμες.
Με άλλα λόγια, ο Anderson ήθελε να απαγκιστρωθούν από το παραδοσιακό δωδεκάμετρο (12-bar) μοτίβο. Ο Martin Barre αποδείχθηκε περισσότερο ευέλικτος και προσαρμοστικός, πιό δεκτικός στον μουσικό πειραματισμό και εναρμονιζόταν πλήρως με τις μουσικές αναζητήσεις του Anderson (για αυτό άλλωστε και η συνεργασία τους συνεχίζεται μέχρι σήμερα).
Oι “Τζέθρο Τάλ” το 1969: Ο Κλάιβ Μπάνκερ (ντρ) ο Μάρτιν Μπάρ (κ) ο Ίαν Άντερσον (φλ) και ο ΓΚλέν Κόννικ (μπ)
Αποφάσισαν λοιπόν να διευρύνουν τους ορίζοντές τους, να αποδεχούν ποικίλες μουσικές επιρροές και να κινηθούν ουσιαστικά σε terra incognita, αναζητώντας νέους τρόπους έκφρασης και μουσικής δημιουργίας. Το σχέδιο αυτό, υλοποιήθηκε κυρίως με την εισαγωγή μουσικών στοιχείων από την προκλασσική περίοδο (Baroque), την παραδοσιακή μουσική της Μ. Βρεττανίας, αλλά και την Jazz. Από την άλλη πλευρά, η ιδέα να χρησιμοποιηθούν όργανα όπως το φλάουτο, το μαντολίνο και η μπαλαλάϊκα, σε συνδυασμό με διάφορα κρουστά (π.χ. bongos, shakers), φάνταζε από καινοτόμα έως εξωπραγματική για τα μέτρα και τα σταθμά της εποχής εκείνης.
Η αλήθεια είναι ότι η ισχυρή προσωπικότητα, η πηγαία έμπνευση και η κίνηση του Ian Anderson επάνω στη σκηνή, συμπλήρωσαν και τόνισαν το μουσικό του ταλέντο και τον καθιέρωσαν σαν έναν ιδαίτερα χαρισματικό performer. Η συνήθειά του να ανασηκώνει το ένα του πόδι όταν έπαιζε φλάουτο, που έμεινε γνωστή σαν “flamingo pose” ή “deranged flamingo”, αποτελούσε ένα από τα πιό χαρακτηριστικά σημεία των εμφανίσεών του. Η στάση αυτή έγινε «σήμα κατατεθέν» σε αρκετά από τα εξώφυλλα των δίσκων του συγκροτήματος.
Να σκεφτεί κανείς ότι, σύμφωνα με αρκετές πηγές, ο Anderson στράφηκε στο φλάουτο γιατί αισθάνθηκε ότι δεν θα μπορούσε ποτέ να παίξει τόσο καλά όσο ο Eric Clapton (!).
Το πρώτο κομμάτι του δίσκου, με τίτλο “A New Day Yesterday”, αρχίζει δυναμικά με ένα χρωματικό κιθαριστικό riff σε Blues ύφος, πλαισιωμένο από το σφιχτοδεμένο παίξιμο του μπάσου και των τυμπάνων. Η ηλεκτρική κιθάρα είναι μία Gibson Les Paul Special Double Cut με P90 μαγνήτες και ο ενισχυτής, ένας Hiwatt Custom 200W.
H χαρακτηριστική παραμόρφωση που ακούγεται, οφείλεται στο πετάλι Hornby Skewes Treble Booster, συνδεδεμένο μεταξύ κιθάρας και ενισχυτή, που μπορούσε να ανεβάσει το επίπεδο της ηχητικής πίεσης σε εκκωφαντικά ύψη. Παρόμοιους ενισχυτές χρησιμοποιούσε ο David Gilmour (Pink Floyd) και ο Pete Townshend (The Who).
Κάπου στη μέση του κομματιού, το σόλο του Ian Anderson στο φλάουτο εκπλήσσει ευχάριστα τον ακροατή και ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στην πορεία των Jethro Tull αλλά και στη μουσική rock γενικότερα. Ήταν πραγματικά πρωτόγνωρο για το 1969, να ακουστεί ο ήχος του φλάουτου σε ένα rock κομμάτι.
Το παράδοξο που σημειώθηκε κατά την διάρκεια της ηχογράφησης του “A New Day Yesterday”, ήταν η εξωφρενική ιδέα του μηχανικού ήχου Andy Johns να περιστρέφει ένα μικρόφωνο κρατώντας το από το καλώδιο, ώστε να αποτυπώσει ένα ηχητικό στροβιλισμό.
Στη συνείδηση του κοινού, το φλάουτο ανήκε σχεδόν αποκλειστικά στην κλασσική μουσική, με κάποιες ίσως εξαιρέσεις στην παραδοσιακή μουσική, αλλά στη Jazz, όπως π.χ. αυτές των Hubert Laws, Herbie Mann και Jean-Pierre Rampal. Για τη Rock, βέβαια, αποτελούσε μία τολμηρή καινοτομία, παραπλήσια με εκείνη του Ray Thomas (RIP) των Moody Blues, όπου κι εκείνος χρησιμοποίησε φλάουτο, με τον δικό του τρόπο.
Στο “Jeffrey Goes to Leicester Square”, το οποίο ο Ian Anderson αφιέρωσε στον παιδικό του φίλο Jeffrey Hammond, άλλη μία μουσική καινοτομία έρχεται να διευρύνει τον ήχο των Jethro Tull. Εδώ έχουμε την χρήση μπαλαλάϊκας από την εισαγωγή, ήδη, του κομματιού. Ο ήχος του ρωσικού αυτού παραδοσιακού οργάνου, αναμειγνύεται με τον ήχο του φλάουτου και της ηλεκτρικής κιθάρας, με ένα παράξενα όμορφο τρόπο. Η προσθήκη flanger effect στην κιθάρα, δίνει ένα ιδιάιτερο χρώμα, και τo ηχητικό αποτέλεσμα όχι μόνο δεν ξενίζει, αλλά είναι απρόσμενα ενδιαφέρον.
Σημειώνουμε ότι ο Jeffrey Hammond (που ήταν και ζωγράφος), έγινε αργότερα μέλος των Jethro Tull. Έπαιξε ηλεκτρικό μπάσο και κοντραμπάσο την παραγωιγκότερη, ίσως, περίοδο των Jethro Tull (1971-1975), συμμετέχοντας και στις ηχογραφήσεις των εξαιρετικών δίσκων “Aqualung”, “Thick as a Brick”, “Living in the Past”, “A Passion Play”, “War Child” και “Minstrel in the Gallery”.
Τραπεζάκια μέσα. Στην πλατεία. Και ο εξώστης γεμάτος όρθιους οπαδούς από τις εννιά παρά κιόλας. Η ασαφής ώρα έναρξης («οι πόρτες ανοίγουν στις 21:00») μας ήθελε όλους απίκο από νωρίς, μη χάσουμε μια νότα. Ο gentleman Hammill έχει σκλαβώσει ουκ ολίγους ένθερμους του Progressive Rock στη χώρα μας και ως ηγετικό/ιδρυτικό μέλος των πρωτοποριακών Van Der Graaf Generator, μα και ως solo καλλιτέχνης. Και τούτο δεν είναι μόνο απόρροια αυτού καθεαυτού του εξομολογητικού έργου του ως μουσικοσυνθέτη και στιχουργού, μα και της Αρχοντικής Ευγένειας που αναδύεται εντός και εκτός από το ψιλόλιγνο παρουσιαστικό του.
Τεράστια λοιπόν μας φάνηκε η καθυστέρηση και η αντίστοιχη αναμονή ως τις 22:16 που, ντυμένος στα λευκά από την κορφή (κυριολεκτικά) ως τα νύχια, άλλαζε σκαμπό και όργανο για μιάμιση ώρα, συνεπαίρνοντας μας για άλλη μια φορά σε αυτή τη γνώριμη «κατακραυγή συναισθημάτων» που ως αμετανόητος wanderer της «Αλήθειας» μας μεταλαμπαδεύει! Ο φίλτατος συνοδοιπόρος Τάκης Κρεμμυδιώτης που έδωσε το παρόν και το Νοέμβριο του 2010 στο Κύτταρο, δήλωσε πως αυτή την Παρασκευή στο Gagarin, εννιά ολόκληρα χρόνια αργότερα, ο άσβεστος Peter ήταν σε καλύτερη φόρμα από πλευράς ενέργειας και φωνητικής ερμηνείας.
Έτσι πάει. Ο δίαυλος του αυθεντικού Καλλιτέχνη με το Όλον κρατά τη φλόγα της Δημιουργικότητας ζωντανή και ακμαία, επιτρέποντας στον αδίστακτο Χρόνο να κάνει τη βρώμικη δουλειά του μονάχα στα φθαρτά κύτταρα του κορμιού, του «ξενιστή», όπως στο ζαρωμένο προγούλι του τροβαδούρου που διανύει πλέον την έβδομη δεκαετία του…
Ένα μονάχα τραγούδι μας επέτρεψε ο ίδιος με χαμόγελο αφοπλιστικό (βλέπε εικόνα) να τον φωτογραφίσουμε από μπροστά. Λογικό και επόμενο αφού, παρότι γονυπετείς ως φωτογράφοι μα και υποκλινόμενοι ως αμετανόητοι οπαδοί του, «παρενοχλούσαμε» τους θεατές μα και αυτή καθαυτή την γνωστή και πολυαναμενόμενη «τελετή» που τούτος ο Ευγενής Γίγας γεννά. Παρόλα αυτά, υπήρξαν και οι…ξεκούδουνοι της φάσης που θεώρησαν ok να τραβήξουν με flash από τις πρώτες κιόλας σειρές, γεγονός που οδήγησε τον από σκηνής εκφραζόμενο σε σύσταση…
Δίχως πρόγραμμα αυστηρό, δίχως set list στα χέρια του, σκόρπισε απλόχερα ξανά κείνη τη δική του Μυσταγωγία και Κατάνυξη μέσα από δεκαεπτά τραγούδια, τα περισσότερα με συνοδεία πιάνου παρά της ακουστικής κιθάρας. Για μας τους «παλαιότερους» η συμμετοχή του εισαγωγικού “My Room (Waiting for a Wonderland)” και μόνο αυτού από την επικολυρική περίοδο των Graaf υπήρξε ίσως το μοναδικό «αγκαθάκι» της απολαυστικής βραδιάς. Κατά τα άλλα, πέρα από την αναμενόμενη αναφορά του στο πιο πρόσφατο ανθολόγιο του “Anagnorisis” με το “From the Trees”, ο πρωτομάστορας τίμησε αγαπημένους του/μας δίσκους της προσωπικής του πορείας όπως τα And Close as This (“Too Many of my Yesterdays”), PH7 (“Mirror Images” & “Time for a Change”), Patience (“Labour of Love” & “Traintime”) κ.α.
Για κλείσιμο της αυλαίας (encore) ο Βρετανός βετεράνος επέλεξε το “Vision” από το album Fool’s Mate σημειώνοντας πως ανανέωνε το ραντεβού του την επομένη (by public demand!) σε αυτό το γεωγραφικό μήκος και πλάτος, με εξίσου απρόσμενη και «αυθόρμητη» λίστα τραγουδιών.
Με αφορμή την 136η επέτειο από την γέννηση του Νίκου Καζαντζάκη (γ. 3/ 3/ 1883) συνεχίζουμε το ειδικό αφιέρωμα στον μεγάλο στοχαστή από την φιλοσοφημένη πέννα του Κώστα Τάταρη.
του Κώστα Τάταρη
Είναι ενδιαφέρον ότι μετά το θάνατο της Δύσης («της Φραγκιάς») σε κάποιες ενορατικές στιγμές ο Καζαντζάκης είδε σε ένα Νέο Ελληνικό Πολιτισμό, έναν πολιτισμό της Ελληνικής Ανατολής τη νέα σωτηρία όχι μόνον για τον Έλληνα, αλλά και τον «Άνθρωπο της Δύσης».
«…Μα πάει η Φραγκιά! Πέσαν κάτου και γίναν θρύμματα οι θεοί τους. Κύριε! Κύριε! Ποιος μίσησε περσότερο από μένα τη Φραγκιά – τη λατρεία του λογικού και της κοιλιάς, τη μίζερη γνώση, τις κερδοφόρες μικρές βεβαιότητες;
Ποιος αγάλλεται και χορεύει γιατί πάει η Φραγκιά, σκοτώθηκαν χιλιάδες αραμπαδιές από τους άπιστους και να πάλι η υπέρτατη Ευθύνη στην Ανατολή, στη γη μας, να δώσει νέο νόημα στη ζωή και νέα παράφορην Ελπίδα!… Μέσα στην πήλινή μου ετούτη, ρωμαίικη καρδιά, νιώθω έναν πολιτισμό καινούριο, φανταχτερό και απλότατο και κάθε μέρα εδώ στο βράχο τούτον αγωνίζομαι, πέρα από τις καρδιές τις φράγκικες που σαπίσαν, να ξεχωρίσω και να συλλάβω το νέο πρόσωπο της ανώτατης Ελπίδας!», διαβάζουμε στο «Συμπόσιον», που γράφτηκε παράλληλα με την «Ασκητική» και είναι το «μικρό αδελφάκι της».
Στο «Συμπόσιον» τέσσερις φίλοι συζητούν για το Θεό, όπως στο «Συμπόσιον» του Πλάτωνα για τον ‘Ερωτα. Σε αυτό περιγράφεται η μυητική προσπάθεια μέσα από την «εξομολόγηση» του οικοδεσπότη στους καλεσμένους φίλους να ασκητέψει στο Άγιον Όρος. Είναι η προσπάθεια μέσα από το «Μεγάλο Όχι» για αυτοπραγμάτωση και αυθυπέρβαση. Οι τέσσερις φίλοι είναι ο «Άρπαγος» (ο ίδιος ο Καζαντζάκης, που παραθέτει το δείπνο και εξομολογείται την πνευματική του προσπάθεια), ο «Κοσμάς» (ο Ίων Δραγούμης), ο «Πέτρος» (ο Άγγελος Σικελιανός) και ο «Μύρος» (ο Μύρων Γουναλάκης, φίλος του συγγραφέα). Η ατμόσφαιρα είναι ηλεκτρισμένη, οι φίλοι αγαπιούνται αλλά «κουβαλούν διαφορετικές αποσκευές», έχουν διαφορετικές εμπειρίες και κατευθύνσεις και η «σύνθεση είναι δύσκολη», στο παραθαλάσσιο σπιτάκι του «Άρπαγου». όμως η όλη ένταση εκτονώνεται μέσα από την αγάπη και την εξομολόγηση.
Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι το «Όχι» παρουσιάζεται μέσα από τον ασκητή «Άρπαγο» και το «Ναι» μέσα από τον Δραγούμη που παρουσιάζεται ως «Κοσμάς». Δεν του δίδεται τυχαία αυτό το όνομα. Ο Δραγούμης δεν είναι του «κόσμου ετούτου», αλλά σε αντίθεση με τον ασκητή και αναχωρητή μάχεται «εν τω Κόσμω» για να δώσει μορφή στο ρευστό γύρω του χάος. Ο Δραγούμης σε αντίθεση με τον «Άρπαγο» δεν έχει μεταφυσικές αγωνίες, μοναδική του αγωνία είναι ο Ελληνισμός και είναι άνθρωπος της Δράσης, της Πράξης, η βαθυστόχαστη σκέψη έπεται και εμφανίζεται ως η εμβάθυνση της ήδη τελειωθείσας πράξης. Όπως ο Ζορμπάς, αλλά σε άλλο επίπεδο, εμφανίζεται ως η ευγενέστερη εκδήλωση του μεγάλου «Ναι», συνεπώς η «άλλη πλευρά» του «Άρπαγου», εκείνη που του λείπει για την «καλλίστη αρμονία», η ανεκδήλωτη πλευρά του, εκείνη θα συμπληρώσει τον «πολύτροπο άντρα». γι’ αυτό, παρά την ένταση, ο «Άρπαγος» πλέκει το εγκώμιο μόνο στον «Κοσμά».
Ο Καζαντζακης στο Άγιο Όρος
«Κοσμά, το λιγνό κορμί σου πολλές βολές υψώθηκε, εδώ στην ερημιά μου, και σ’ ένιωσα παραστάτη στον κρυφό μου αγώνα. Πολλές βολές, βγαίνοντας άυπνος στο σκοτάδι, αγνάντευα τη θάλασσα κι έκραζα δυνατά τ’ όνομά σου. Ήξερα πως και συ αγρυπνούσες και φώναζες κι έβλεπα το λύχνο σου να φέγγει μέσα στη νύχτα της Ελλάδας σαν άστρο. Όλοι εσκύβαν δούλοι ανάπνεαν το μολεμένο αέρα του κοπαδιού, ζεμένοι στο μάγγανο μιας ταπεινόχαρης ζωής. Εσύ μόνο δε βολευόσουν εύκολα. οι συμβιβασμοί δε ταίριαζαν στην αψηλή σου φύση κι είπες μια μέρα, περιφρονώντας το χαμογέλιο των φρονίμων: “Εγώ θα σώσω την Ελλάδα”… “Εγώ θα σώσω την Ελλάδα”, στοχαζόσουν, “εγώ θα σώσω τη ψυχή μου”. Έκαιες για την τελειότητα τη δική σου, φλεγόμενος με τον όλο θυσία κι εγκαρτέρηση έρωτα της φυλής…».
Το εγκώμιο αυτό δείχνει πως ο «Κοσμάς» είναι το «άλλο εγώ» του «Άρπαγου» και όχι απλώς «ένας αγαπημένος άνθρωπος». Και όταν αλληλοπεριχωρηθούν σε μια «πλούσια μονάδα», τότε ένας νέος τύπος Ανθρώπου γεννιέται. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Καζαντζάκης αγάπησε δυνατά τον πρόωρα χαμένο Δραγούμη. δεν του αφιέρωσε απλά τον «Πρωτομάστορα», νεανικό θεατρικό του βασισμένο στο «Γεφύρι της Άρτας», αλλά τον αναφέρει σε κάθε ευκαιρία, διαψεύδοντας εκείνους που ισχυρίστηκαν ότι η Δραγούμεια επίδραση τελείωσε στην «πρώιμη εθνικιστική περίοδο» του Καζαντζάκη.
Όταν ο μεγάλος μας συγγραφέας περιηγήθηκε τον «Μοριά» αναζητώντας την ουσία του Νέου Ελληνισμού, στο σταθμό των Αθηνών, απ’ όλους τους εκλεκτούς, ζωντανούς και πεθαμένους μόνον ο Δραγούμης ήρθε να τον «ξεπροβοδίσει» ως σκιά. άφησε τον «Ομηρικό Άδη» και ήρθε να χαιρετήσει τον ζωντανό ταξιδιώτη σε ένα μυητικό για τον Ελληνισμό ταξίδι.
«Το ταξίδι μου στην Πελοπόννησο, τρικυμισμένο με τέτοιες έγνοιες, μου έδωκε κάμποσες χαρές και πίκρες. Από την πρώτη στιγμή, την ώρα που πήγαινα στο σταθμό, ένας πολυαγαπημένος ίσκιος τινάχτηκε συντροφιά μου. Όσες φορές γυρίζω την Ελλάδα, σχεδόν πάντα, λιγνός και σβέλτος ο ίσκιος αυτός απλώνεται δίπλα στον ίσκιο μου στα χώματα και στις πέτρες: ο Ίων Δραγούμης. Κανένας δεν μπορούσε πιο στεγνά και λιγόλογα και με περισσότερο συγκρατημένο πάθος να χαρεί τη στιγμή τούτη που αφήνουμε την Αττική κι αρχίζουμε το ταξίδι. Γιατί η Αττική είχε βαθύτατην ανταπόκριση με την ύπαρξή του, τη στεγνή, γεμάτη γυμνές λαμπερές πέτρες και κρυφές χαριτωμένες πρασινάδες. Μερικά λόγια του ανεβαίνουν στο νου μου και μου δίνουν την ώρα του μισεμού χαρά και ταραχή μεγάλη: “Σαν ποταμός μεγάλος και ζεστός τρέχει ο Ελληνισμός με τους άρχοντές του”. Σα βασιλόφλεβα νιώθεις μέσα σου τη φράση τούτη να διακλαδίζεται και να τρέχει. και σε βοηθάει, κατά τρόπο μυστηριώδη, να δεις και να νιώσεις την Ελλάδα…» (Ν. Καζαντζάκης: «Μοριάς»).
Γιατί τόσο το «Ναι» , όσο και το «Όχι» εκπροσωπούνται από τους εκλεκτούς της «κατάφασης» και «της άρνησης» και μόνον έτσι η δημιουργική υπέρβαση συγκροτεί «την πλούσια μονάδα»…
Ο Καζαντζάκης στο Άργος το 1920
Αναδημοσίευση από το τεύχος 105-106 του περιοδικού «Ενδοχώρα» Δεκέμβριος 2017
