Η αφήγηση της ελληνικής επανάστασης από το κράτος που την κατέπνιξε, έχει αρχίσει να γίνεται διασκεδαστική.
Ο γνωστός μας κ. Βερέμης στο 9ο επεισόδιο του ντοκιμαντέρ “Η γέννηση ενός έθνους – κράτους” μας εξηγεί ότι οι Φιλικοί επειδή ήταν στην πλειοψηφία τους μασόνοι ήταν κατά της εκκλησίας, επιρρεασμένοι από το αθεϊστικό πνεύμα της Γαλλικής επανάστασης. Κήρυτταν τις ιδέες του Διαφωτισμού ενάντια στο θρησκευτικό δόγμα. Τα σύμβολα τους ήταν όλα μασονικά, η δε παρουσία του Σταυρού σε όλα τα έγγραφα και τις σημαίες τους εξηγείται διότι… “Ο πληθυσμός τότε κατά 80 – 85% ήταν αγροτικός”…
Φυσικά! Ο Σταυρός είναι γνωστό αγροτικό σύμβολο! Είναι επίσης σαφές ότι όταν οι Φιλικοί ορκίζονταν “ενώπιον του αληθινού Θεού” εννοούσαν τον Αιμίλιο το μήλο από την Φρουτοπία. Αυτόν δε τον όρκο τον έπαιρναν ακουμπώντας το χέρι τους στην γνωστή Γαλλική κηπουρική εγκυκλοπαίδεια “Le Bon Jardinier”…
Ένα λαμπρό , λαμπρότατο κείμενο με τίτλο «ΣΟΛΟΜΩΣ – ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΜΑΘΗΜΑ» του Κώστα Βάρναλη, τιμώντας τον Εθνικό μας Ποιητή, αποτελεί γροθιά στο στομάχι για την σημερινή πνευματική και ιδεολογική αποχαύνωση που διάγουμε.
Δημοσιεύθηκε στο αφιέρωμα για την 25η Μαρτίου που έκανε το περιοδικό της αριστεράς «ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΕΧΝΗΣ» στο 3ο τεύχος, τον Μάρτη του 1955. Είναι ενδεικτικό ότι γράφετε μέσα σε ταραγμένους χρόνους και για τον ίδιο τον συγγραφέα αλλά και για την ελληνική κοινωνία και την Ελλάδα με το Κυπριακό επί των επάλξεων. Ένα κείμενο διαχρονικό που νοιώθεις, διαβάζοντάς το, ότι μας βλέπει από κάπου σήμερα , κι έπιασε τη πένα του οργισμένος να γράψει, θέλοντας να δώσει ένα «Μεγάλο Μάθημα» για την τωρινή πνευματική ελίτ της χώρας που προσχώρησε αναφανδόν και χωρίς πολύ σκέψη στο εθνοαποδομητικό αφήγημα, στοχεύοντας και «πυροβολώντας» ακριβώς την γέννηση του Ελληνικού Κράτους και την εθνική ιδιομορφία του.
«Φλυαρώντας» διαρκώς και χωρίς ντροπή για την παλιά αριστερή διανόηση, προσπαθούν να την αμαυρώσουν προσδίδοντάς της ένα πολυπολιτισμικό ιδεολογικό πρόσημο, παραβλέποντας και αποσιωπώντας αυτά που είπαν και πιο πολύ αυτά που έγραψαν, γιατί τα γραπτά μένουν. Τότε που οι αριστεροί διανοούμενοι δεν ντρέπονταν να μιλούν αλλά και να γράφουν για το Ελληνικό Έθνος αλλά και να στρέφονται εναντίον όσων αμφισβητούσαν το μεγαλείο και την προσφορά ανθρώπων όπως ο Διονύσιος Σολωμός. Ας τους φρεσκάρουμε ,λοιπόν, τη μνήμη, στους σημερινούς τάχα αριστερούς διανοητές, με την πένα του Κώστα Βάρναλη, κι ας προσέξουν ιδιαίτερα πως τους αντιμετωπίζει, όταν με περισσή εμπάθεια ακουμπούν ιστορικά γεγονότα όπως η Ελληνική Επανάσταση και πρόσωπα όπως ο «Ποιητής του Έθνους» στον οποίο ουσιαστικά κι αναφέρεται:
«Η ΖΑΚΥΝΘΟ, στην αρχή του περασμένου αιώνα ( σ.ς εννοεί τον 19ο ), έδωσε στην αγωνιζομένην Ελλάδα τους δυο μεγαλύτερους πνευματικούς οδηγούς της : το Σολωμό και τον Κάλβο. Λέγω : «οδηγούς» κι όχι ποιητές, γιατί το «τραγούδι» τους δεν είτανε διασκέδαση παρά μάθημα, μάθημα όλο αίματα και φωτιά. Κ’ επειδή από τότες ο αγώνας δεν τελείωσε, τα δυο μεγάλα αυτά τέκνα της Ζακύνθου εξακολουθούνε νάναι οδηγοί. Ο ένας να μας διδάσκει την αγάπη της ελευθερίας και με τις τρείς μορφές της κι ο άλλος το μίσος εναντίον των τυράννων με όποιον όνομα κι αν παρουσιάζονται. Στους σημερινούς μάλιστα καιρούς, που η ελευθερία διώχνεται από παντού κ’ η τυραννία όλο κι’ απλώνεται περισσότερο, το κάλεσμα των δυο μεγάλων ποιητών ακούγεται πιο βροντερό μέσα στην ψυχή του έθνους.
Αλλ’ ας περιορίσουμε το θέμα στο Σολωμό. Η τοποθέτησή του στον αγώνα της ελευθερίας είναι το μεγαλύτερο μάθημα, που δίνει σ’ όλες τις γενιές των πνευματικών ανθρώπων. Ο Σολωμός είτανε αριστοκράτης, αλλά δεν έμεινε με την τάξη του. Πήγε με το σύνολον, με όλους τους λαούς της τοτινής Ευρώπης, που ο ένας ύστερ’ από τον άλλον ξεσηκωνόντουσαν εναντίον του ντόπιου ή του ξένου τυράννου. Αντί δηλαδή να τραγουδά το «κλέα των κυριών» ή των «προγόνων», αντί να περιφρονεί το λαό και τη γλώσσα του κι’ αντί να θεωρεί τους αγωνιστές του έθνους «ρέμπελους», την επανάσταση «προδοσία», τους Τούρκους «παληκάρια» και τους ξένους βασιλιάδες «προστάτες», πήρε τη λύρα του και τράβηξε μπροστά το δρόμο του Ήλιου.
«Το χάραμα πήρα
του Ήλιου το δρόμο,
κρεμώντας τη λύρα
τη δίκαιη στον ώμο
κι’ απ’ όπου χαράζει
ως όπου βυθά,
Τα μάτια μου δεν είδαν τόπο ενδοξότερο από τούτο το αλωνάκι».
Το «αλωνάκι» είταν το Μεσολόγγι κ’ είτανε όλ’ η Ελλάδα, κ’ είτανε κ’ είναι όλος ο κόσμος σ’ όλους τους καιρούς. Κι’ ο ποιητής που με τη δίκαιη λύρα ξεκίνησε για ν’ ανταμώσει την Ελευθερία και τη Δόξα, εκεί και θα είναι σ’ όλους τους καιρούς και τους τόπους ο αληθινός ποιητής.
Στο η «Γυναίκα της Ζάκυνθος» η προσωποποίηση της φεουδαρχικής αντίδρασης να πως έβριζε τις μεσολογγίτισσες προσφυγίνες:
«Και τι σας έλειπε; Και τι κακό είδατε από τον Τούρκο; … Σας είπα εγώ να χτυπήσετε τον Τούρκο, που ερχόστενε τώρα σ’ εμέ να μου γυρέψετε και να με βρίσετε;… Και πως εμπόρειε ποτέ του να υποψτευθεί (ο Τούρκος) τέτοια προδοσία; Τόθελε ο Θεός;.. Αύριο πέφτει το Μεσολόγγι, βάνουν σε τάξη την Ελλάδα τη ζουρλή οι βασιλιάδες, εις τους οποίους έχω όλες μου τις ελπίδες».
Δυο κόσμοι. Το φως και το σκοτάδι. Η ανθρωπιά και τα προνόμια. Η πρόοδο κ’ η Αντίδραση. Δυο κόσμοι και χτες και σήμερα. Όσο οι δυο αυτοί κόσμοι του Αριμάνη και του Ωροσμάδη θα συγκρούονται ο αληθινός ποιητής ξέρει που είναι το χρέος του.
Ο Σολωμός με το δυνατό του καλλιτεχνικό ένστιχτο και το δυνατό του στοχασμό έδωσε τη λύση, που την έχουνε δώσει από καταβολής οργανωμένης κοινωνίας όλ’ οι ζωντανοί, όλ’ οι αληθινοί(μεγάλοι και μικροί) δημιουργοί του ωραίου.
Ο Σολωμός, όπως είπα στην αρχή, την ελευθερία την είδε, την αγάπησε και προσπάθησε να την πραγματοποιήσει και με τις τρείς μορφές της ως ελευθερία εθνική, πνευματική και ηθική. Έπρεπε πρώτα το έθνος να σπάσει τις αλυσίδες του της σκλαβιάς και να διώξει τη «μισόχριστη σπορά». Έπρεπε να σπάσει κατόπιν και τις πνευματικές τους αλυσίδες : να λυτρωθεί από τη ψεύτικη, την αντεθνική γλώσσα των σοφολογιωτάτων. Αλλά για να φτάσει αυτούς τους δυο μεγάλους σκοπούς έπρεπε το έθνος να μάθει να θυσιάζει τη ζωή του πειθαρχώντας στον ηθικό το Νόμο – και μόνον έτσι θα μπορούσε να νικά πάντα το θάνατο και την ενάντια Μοίρα. Αυτή η τελευταία ηθική ελευθερία είναι η Ιδέα που ενσωματώνεται στους αγώνες των «Ελεύθερων Πολιορκημένων».
Στον περίφημο για τη διαύγειά του και την ευθυκρισία του «Διάλογο» ο Σολωμός βάζει τον Ποιητή να λέγει τούτα τα θερμά και σοφά λόγια: «Ω σοφολογιώτατοι, σας δίνω την είδηση, ότι τελείωσε το βασίλειόν σας εις την Ελλάδα με των Τούρκων το βασίλειο. Ετελείωσε και ίσως αναθεματίσετε την ώρα της επαναστάσεως. Αμ, όχι! Η Ευρώπη όπου έχει προσηλωμένα εις εμάς τα μάτια της για να ιδεί τι κάνουμε τώρα, όπου συντρίβουμε τις άλυσες της σκλαβιάς, δεν θέλει μας ιδεί ποτέ να υποταχθούμε εις τριάντα ξύλινους τυράννους».
Η Ευρώπη – οι λαοί της Ευρώπης κι’ όχι οι κυβερνήσεις τους – με συμπάθεια κοιτάζανε τον αγώνα του έθνους μας, αλλά κανένας (μήτε ο Σολωμός!) δε θα το φανταζότανε, πως οι αλυσίδες θα μένανε και στο κορμί και στο πνεύμα του έθνους.
Αν κοιτάξουμε στα ελληνικά Γράμματα, μετά από το Σολωμό(και τον Κάλβο) δε θα βρούμε αυτήν την τριάδα των σολωμικών ελευθεριών ν’ αποτελεί τη ζωοδότρα πνοή των περισσοτέρων στιχουργημένων πατριωτικών φλυαριών – όπου υπάρχει, πατριωτισμός. Κανένας σχεδόν από τους «μαθητές» του Σολωμού δεν κατάλαβε το μάθημα του «Δασκάλου». Τον Σολωμό τον αντιθέτουνε με τους άλλους ποιητές για τη στιχουργική του αριστοτεχνία και τον ιδανισμό του. Δεν είδανε πως ο Σολωμός δεν είτανε ένας αφηρημένος ωραιολόγος του γραφείου παρά ένας μεγάλος οδηγός του έθνους του στη Μεγάλη Πράξη, που είναι ο αγώνας για την ελευθερία του έθνους του… Οι σημερινοί διανοούμενοι και συγγραφείς κάνουν εντελώς το αντίθετο. Αλλά ποιος τους λογαριάζει για διανοούμενους και συγγραφείς!».
Πλησιάζοντας προς της 25 Μαρτίου 2021 και την συμπλήρωση των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση τέτοια κείμενα είναι καλό να έρχονται στην επιφάνεια για πολλούς χρήσιμους λόγους και για πολλούς απαράδεκτους αποδέκτες.
Κλείνοντας δεν έχουμε να προσθέσουμε τίποτα άλλο παρά μόνο να σηκώσουμε τα μάτια μας κοιτάζοντας τους κατά Βάρναλη «σοφολογιώτατους» του σήμερα, που έχουν βάλει στο κρεβάτι του Προκρούστη το ελληνικό έθνος, την ελληνική ιστορία, τον ελληνικό πολιτισμό, την ελληνικότητά μας γενικά και να τους πούμε να διαβάσουν ξανά και ξανά αυτό το κείμενο. Μελετώντας το θα αντιληφθούν αμέσως ότι δεν έχουν το δικαίωμα να σκυλεύουν τη μνήμη του(όπως και τόσων άλλων εξάλλου) όταν τον επικαλούνται στο δημόσιο λόγο τους, γιατί και τον προσβάλλουν με τις θέσεις τους αλλά πιο πολύ γιατί δεν τους ανήκει, αφού ο ίδιος ο Βάρναλης τόσο προνοητικά έγραψε ότι, δεν τους λογαριάζει!
Περιοδικό «ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΕΧΝΗΣ» τεύχος 3ο 25 Μαρτίου 1955 (ΣΟΛΩΜΟΣ – ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΜΑΘΗΜΑ άρθρο του Κώστα Βάρναλη)
Έξι χρόνια μετά το τελευταίο τους άλμπουμ, οι Blackmore’s Night , το συγκρότημα της αναγεννησιακής φολκ που ίδρυσαν ο εμβληματικός κιθαρίστας των Deep Purple και των Rainbow, Ritchie Blackmore (Ρίτσι Μπλάμορ) και η βραβευμένη γυναίκα του και τραγουδίστρια Candice Night (Κάντις Νάιτ), κυκλοφορεί τον καινούργιο του δίσκο “Νature’ s Light” στις 12 Μαρτίου από την earMusic
Το “Nature’s Light” είναι μια διακήρυξη αγάπης για την παραδοσιακή μουσική της εποχής της Αναγέννησης και την κοινή αγάπη των δύο συζύγων για κάθε τι Αναγεννησιακό. Τα δέκα τραγούδια του δίσκου είναι εμπνευσμένα από του αρχαίους μύθους και τους θρύλους .
Ο δίσκος κυκλοφορεί στην earMUSIC, θυγατρικής της Edel στην οποία είχαν κυκλοφορήσει τα δύο πρώτα άλμπουμς (Shadow of the Moon, Under A Violet Moon) Έτσι ο Μάξ Βακάρο, ο γενικός διευθυντής της earMUSIC, μιλάει για επιστροφή στο σπίτι για τον Ρίτσι και την Καντίς, ενώ δήλωσε ότι θα κυκλοφορήσει ολόκληρος κατάλογος με τους παλιούς δίσκους του συγκροτήματος που λατρεύθηκε από εκατομμύρια θαυμαστές.
O Μπλάκμορ και η Νάιτ προσθέτουν: “Στις 2 Ιουνίου 1997, κυκλοφορήσαμε το Αναγεννησιακό φολκ ροκ ντεμπούτο μας, “Shadow of the Moon”. Mε επαγγελματισμό και αφιέρωση, η καινούργια μας εταιρία, η Edel ανέβασε το Shadow Of The Moon’ στην κορυφή των τσαρτς, όπου παρέμεινε για 17 εβδομάδες, χαρίζοντας μας τον πρώτο χρυσό δίσκο ως BLACKMORE’S NIGHT, ένα πρόζεκτ τόσο αγαπητό και που αποτελούσε ένα καινούργιο μουσικο είδος που φέρναμε στον κόσμο”.
Oι Blackmore’s Night κυκλοφόρησαν ήδη ένα τραγούδι, το Once Upon December το οποίο κυκλοφόρησε πριν τα Χριστούγεννα. Ενώ πριν από λίγο καιρό κυκλοφόρησε το Four Winds.
Όπως λέει και η Καντίς Νάιτ: “Το “Four Winds” είναι η ιστορία δύο κοριτσιών και είναι εμπνευσμένο από δύο παλιές μου φίλες. Η μία άφησε το Λόνγκ Άιλαντ και μετακόμισε στην Καλιφόρνια και η άλλη μετακόμισε στην Βιρτζίνια. Ταξιδεύοντας σε όλη την ΄χωρα για να πάει στην Καλιφόρνια και ζώντας στο νερό είναι εκεί που το πρώτο κορίτσι ένοιωσε το κάλεσμα της ψυχής της, έχοντας την δυνατότητα να παρακολουθεί τα δελφίνια στο νερό και ζώντας την ζωή δίπλα στον ωκεανό. , ενώ το δεύτερο ακολούθησε ένα τελείως διαφορετικό μονοπάτι και ένοιωσε το κάλεσμα για την ζωή στα δάση, εμπνευσμένο από τους λύκους και τα άλλα ζώα του δάσους.
Και τα δύο έχουν ίση σημασία στην ιστορία και τα δύο και τελικά είναι μέρος του εαυτού μου και ίσως του καθένα μας, που δραπετεύει από το άγχος του μέρους, όπου ζουν και αποζητούν για μία απόδραση. Για κάποιους είναι ο ωκεανός, για άλλους είναι το δάσος, για κάποιους είναι το να νοιώσουν τον ήλιο στο πρόσωπο τους και άλλοι έχουν την ανάγκη να βυθισθούν στο φως του φεγγαριού. Τελικά είμαστε όλοι μέρος της ίδιας ιστορίας, της ίδιας εικόνας και όπως λέει και το τραγούδι: “Είμαστε όλοι μέρος των δένδρων και μέρος των θαλασσών και έτοιμοι να ξεκινήσουμε από την αρχή’.”
Ενώ όμως το άλμπουμ είναι πιο παραδοσιαο στον ήχο του, οι οπαδοί της εκπληκτικής τεχνικής του Ρίτσι Μπλάκμορ δεν θα απογοητευθούν. Παθιασμένες μπαλλάντες οπως μια ολοκαίνουργ εκδοχή του “Wish You Were Here” θέτουν το πρότυπο για μαγικές ιστορίες στο “Four Winds” και το “The Twisted Oak”. Είναι όμως στα δύο ινστρουμένταλ κομμάτια, το “Darker Shade Of Βlack” και το “Der letzte Musketier” είναι που λάμπει η δεξιοτεχνία του Ρίτσι.
Το “Nature’s Light” θα κυκλοφορήσει σε πολλές φόρμες Ανάμεσα τους μια αυστηρά περιορισμένη έκδοση σε διπλό CD και mediabook edition με σκληρό εξώφυλλο και η οποία θα συμπεριλαμβάνει ένα επιλεκτικό σετ από αριστουργήματα των Blackmore’s Night από το εκτενή παλιό τους κατάλογο. Επιπλέον το αλμπουμ θα είναι διαθέσιμο σε CD digipak edition, σε μια αυστηρά πειορισμένη έκδοση σε βαρύ βινύλιο 180g και με εξώφυλλο που ανοίγει στην μέση καθώς και σε κίτρινο και μαύρο βινύλιο.
Η λίστα των τραγουδιών του “Nature’s Light“ είναι η κάτωθι:
Once Upon December
02. Four Winds
03. Feather In The Wind
04. Darker Shade Of Black (instrumental)
05. The Twisted Oak
06. Nature’s Light
07. Der Letzte Musketier (instrumental)
08. Wish You Were Here (2021)
09. Going To The Faire
10. Second Element
Ένας δίσκος …παραμυθένιος και μια ιστορία σαν …παραμύθι…
Πριν 20 χρόνια, το 2001, ο μουσικογράφος και ερευνητής Θωμάς Ταμβάκος, ο ιδρυτής του πολύτιμου ομώνυμου Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών, συναντά στην Τεργέστη τον αείμνηστο συνθέτη Μάρκο Σοφιανόπουλο (1952-2014), όπου γεννήθηκε και έζησε αυτός ο εξαιρετικός συνθέτης, οργανίστας, αρχιμουσικός, μουσικολόγος και διευθυντής χορωδιών. Ένας συνθέτης της διασποράς που άφησε ανεξίτηλο το μουσικό χνάρι του με πολλά θαυμάσια έργα που εξερευνούν τα όρια μεταξύ τονικότητας και ατονικότητας.
Ο Θωμάς Ταμβάκος συνεργάστηκε την περίοδο 2002-2004 στη διοργάνωση τριών ετήσιων κύκλων συναυλιών με έργα Ελλήνων συνθετών στην Τεργέστη.
Το 2001, λοιπόν, ο Μάρκος Σοφιανόπουλος προσφέρει στον Θωμά Ταμβάκο ένα πολύτιμο δώρο: την έντυπη έκδοση από τον ελβετικό μουσικό οίκο Pizzicato της συλλογής LAUDI DUECENTESCHE με επεξεργασίες, από τον ίδιο, για φωνή και εκκλησιαστικό όργανο (και προαιρετικά αναγεννησιακό λαούτο) μεσαιωνικών κοσμικών και θρησκευτικών τραγουδιών της Ιταλίας από τον Μάρκο Σοφιανόπουλο.
Ο Θωμάς Ταμβάκος και ο αείμνηστος Μάριος Σοφιανόπουλος
Είκοσι χρόνια μετά το βιβλίο έγινε ψηφιακός δίσκος και τον απολαμβάνουμε κυριολεκτικά!
Πρόκειται για έναν ανεκτίμητο μουσικό θησαυρό του Μεσαίωνα στην κεντρική και βόρεια Ιταλία.
Αυτός ο …παραμυθένιος θησαυρός είναι πλέον κτήμα μας χάρη σε δύο κυρίες. Την υψίφωνο Γεωργία Μπαλαμπίνη, με εξειδίκευση στην παλαιά μουσική, και την οργανίστα Αλίνα Καλοπανά, την οποία την γνωρίζουμε και ως σημαντική μουσικολόγο, αφού μας έχει χαρίσει και τον κατάλογο των έργων του συνθέτη Δημήτρη Δραγατάκη.
Το δισκογράφημα κυκλοφορεί από την IRIDA CLASSICAL με εξαιρετικές, πραγματικά, ερμηνευτικές προσεγγίσεις, που αναδεικνύουν τόσο αυτή την εξαίσια παλιά μουσική όσο και τις δεξιοτεχνικές ικανότητες των δύο ερμηνευτριών.
Η οργανίστρια Αλέκα Καλοπανά και η τψίφωνος Γεωργία Μπαλαμπίνη
Το να ζωντανέψεις σήμερα μια μουσική του Μεσαίωνα με τρόπο ελκυστικό και απόλυτα μουσικό, είναι ένα επίτευγμα και βέβαια μια συμβολή στον σύγχρονο πολιτισμό, ο οποίος δεν πολυαρέσκεται σε τέτοιους ήχους.
Αξίζουν συγχαρητήρια στις ερμηνεύτριες και στον ακάματο Θωμά Ταμβάκο, που μας καθιστούν κοινωνούς μιας τόσο λαμπρής μουσικής παράδοσης, η οποία μας αποκαλύπτει την λιτότητα και, ως εκ τούτου, την βαθιά πνευματικότητα, μιας μουσικής του παρελθόντος, η οποία στα χέρια του Μάρκου Σοφιανόπουλου έγινε μουσική του μέλλοντος! Δεν μιλάμε – και μάλλον δεν μας ενδιαφέρει – για μια πιστή αναβίωση, αλλά για μια ερμηνευτική πρόταση, η οποία εδώ γίνεται δια χειρός ενός συνθέτη και οργανίστα, «με λογισμό και μ’ όνειρο».
Παραθέτουμε στη συνέχεια ένα πολύ κατατοπιστικό κείμενο του συνθέτη Παναγιώτη Αδάμ, από το προσωπικό του site, που γράφτηκε ειδικά για τον δίσκο αυτό.
Στο ένθετο του cd δεν ήταν δυνατόν να μπει ολόκληρο το κείμενο, αλλά μια συνοπτική εκδοχή του.
Laudi spirituali
Κατά τον 13ο και 14ο αιώνα, οι λόγιοι συνθέτες της Δύσης ασχολούνται κυρίως με την πολυφωνική μουσική. Αυτή είναι και η μουσική που, μαζί με το γρηγοριανό μέλος, χρησιμοποιείται στο τυπικό της λειτουργίας των καθολικών. Ειδικά στην Ιταλία, όμως, από την εποχή αυτή έχει σωθεί ελάχιστη θρησκευτική πολυφωνική μουσική, όχι ιδιαίτερης αξίας. Αντ’ αυτής συνέχισε να καλλιεργείται από ανώνυμους συνθέτες το μονόφωνο θρησκευτικό τραγούδι (πράγμα που δείχνει από τότε την αγάπη και την έφεση των Ιταλών για τη μελωδία), παρότι δεν περιλαμβάνεται στο τυπικό της λειτουργίας. Κύριο είδος η lauda ή laude (πληθ. laude/laudi, αντίστοιχα).
Η λέξη lauda/laude είναι η ιταλική εκδοχή του λατινικού laus (γενική laudis), που σημαίνει έπαινος, εγκώμιο. Στα θρησκευτικά συμφραζόμενα είναι ακριβώς αυτό που στη δική μας παράδοση ονομάζεται αίνος. Μας είναι οικεία η προτροπή που εμφανίζεται αρκετές φορές στους Ψαλμούς του Δαυίδ: «αινείτε τον Κύριον» (λατινιστί: «laudate Dominum»).
Οι laudi οφείλουν αρκετά στο γρηγοριανό μέλος, κατά πάσα πιθανότητα και στη λαϊκή μουσική της εποχής, προπάντων όμως στη μουσική και την ποίηση των τροβαδούρων. (Προς δυσμάς οι ίδιες επιρροές δημιούργησαν την ίδια εποχή στην Ισπανία το ακριβές αντίστοιχο των laudi, τις cantigas).
Η τέχνη των τροβαδούρων άνθισε στη νότια Γαλλία τον 12ο αιώνα. Οι τροβαδούροι ήταν καλλιεργημένοι αυλικοί, ποιητές κατά πρώτον και κατά δεύτερον μουσικοί που μελοποιούσαν και τραγουδούσαν την ποίησή τους. Η τέχνη τους είναι σημαντική στην ιστορία της δυτικής μουσικής αλλά και των γραμμάτων, γιατί τα τραγούδια τους είναι το πρώτο μουσικοποιητικό ρεπερτόριο που αναπτύσσεται στη δύση με τραγούδια στη γλώσσα του τόπου τους και όχι στα εντελώς κυρίαρχα ως τότε Λατινικά.
Η τέχνη αυτή μεταδόθηκε από τη νότια Γαλλία στη Βόρεια Ιταλία αρχικά, και από εκεί στην Τοσκάνη (πατρίδα του Δάντη) και την Ουμβρία (πατρίδα του Φραγκίσκου της Ασσίζης). Ο Δάντης, με την κορυφαία του ποίηση αλλά και με επί τούτου πολεμική, έπαιξε καίριο ρόλο στην καθιέρωση των ιταλικών για την ποίηση, ώστε να μην είναι αυτή προνόμιο μόνο των πολύ μορφωμένων που ήξεραν να διαβάζουν λατινικά.
Tροβαδούροι του Μεσαίωνα
Ανάλογα και ο Φραγκίσκος (που γνωρίζουμε ότι αγαπούσε την ποίηση των τροβαδούρων, και που τον ενδιέφερε να γίνεται κατανοητό από όλους το μήνυμά του) αντιλήφθηκε και αυτός τη σημασία που είχε η χρήση της καθομιλουμένης, και έγραψε πολύ πριν τον Δάντη, στις αρχές του 13ου αιώνα, τους πρώτους ύμνους στα Ιταλικά.
Έτσι οι laudi, πέρα από το καθαρά μελωδικό τους ενδιαφέρον, είναι πολλαπλά σημαντικές. Από την εποχή που γράφονται οι μονόφωνες laudi, στην Ιταλία έχει σωθεί ελάχιστη κοσμική μουσική (αφενός γιατί ήταν εν πολλοίς αυτοσχεδιαστική, αφετέρου γιατί η καταγραφή της δεν ενδιέφερε όσο η καταγραφή της θρησκευτικής μουσικής). Για την Ιταλία, λοιπόν, οι laudi αποτελούν όχι μόνο το βασικό είδος μη λειτουργικού θρησκευτικού τραγουδιού στο μεσαίωνα αλλά και το βασικό είδος μεσαιωνικού τραγουδιού εν γένει, ενώ τα κείμενά τους είναι επίσης η παλαιότερη ποίηση στα Ιταλικά. Όλα αυτά αναδεικνύουν τις laudi ως το πρώτο γνήσια ιταλικό είδος μουσικής. Και η εμβέλειά τους δεν περιορίστηκε στο 13ο και 14ο αιώνα: τα κείμενά τους έγιναν ιδιαίτερα αγαπητά, χρησιμοποιήθηκαν και από μεταγενέστερους συνθέτες πολυφωνικής μουσικής, και παρέμειναν δημοφιλή μέχρι και το 19ο αιώνα. Επιπλέον, το 15ο αιώνα οι laudi με αφηγηματικό περιεχόμενο (ιδίως για τα Πάθη) απέκτησαν και σκηνική δράση, βάζοντας έτσι τα θεμέλια για το μετέπειτα Oρατόριο.
Όπως και οι τροβαδούροι, οι υμνωδοί συνθέτες και τραγουδιστές των laudi αρχικά πρέπει να ήταν προικισμένοι ερασιτέχνες, όχι επαγγελματίες μουσικοί. Αντίθετα με τα τραγούδια των τροβαδούρων, όμως, οι laudi ήταν καθαρά προϊόν της πόλης, όχι της αυλής. Οι laudi φαίνεται πως αποτελούσαν αναπόσπαστο κομμάτι της αστικής θρησκευτικής ζωής, τόσο εντός όσο και εκτός εκκλησίας: τραγουδιούνταν σε ακολουθίες, όρθρους, εορτές αγίων, πανηγύρια, λιτανείες, κηδείες, μνημόσυνα, ιδιωτικές θρησκευτικές εκδηλώσεις… Γιαυτό ήδη από το δεύτερο μισό του 13ου αιώνα δημιουργήθηκαν πολλές αδελφότητες υμνωδών (laudesi) – η παλαιότερη που γνωρίζουμε ιδρύθηκε το 1267. Ενδεικτικά, μόνο στη Φλωρεντία στο τέλος του 13ου και τις αρχές του 14ου αιώνα υπήρχαν 11 τέτοιες αδελφότητες.
Οι αδελφότητες των laudesi ξεκίνησαν από αδελφότητες που οργάνωναν κυρίως οι Δομινικανοί μοναχοί για τη λατρεία της Παναγίας, αλλά σιγά-σιγά ξεπήδησαν και νέες αδελφότητες, ωσπου οι laudesi έφτασαν να είναι επαγγελματίες τραγουδιστές (πράγμα που έχει σχέση και με την ανάπτυξη γενικότερα των αστικών συντεχνιών εκείνη την εποχή).
Οι αδελφότητες των laudesi παρέμειναν συνδεδεμένες στενά με τα επαιτικά τάγματα (Δομινικανών και Φραγκισκανών) και τον ιεραποστολικό τους ζήλο. Ο ίδιος ο Φραγκίσκος γράφει πως οι οπαδοί του θα πρέπει να πορεύονται κηρύττοντας και υμνώντας τον Θεό, και όποιος ξέρει να κηρύττει θα πρέπει να κάνει το κήρυγμα και μετά θα πρέπει να ψάλλουν όλοι μαζί «αίνους τω Κυρίω» (laudes Domini). Η lauda, επομένως, πήρε μορφή ως φυσική επέκταση των ρητορικά ενθέρμων κηρυγμάτων των ταγμάτων αυτών. Όπως γράφει χαρακτηριστικά το καταστατικό μιας αδελφότητας υμνωδών στην Ασσίζη, ο υμνωδός οφείλει να συγκινεί μέχρι δακρύων την καρδιά των πιστών, πολύ περισσότερο απ’ όσο συγκινούν τα λόγια το νου.
Οι laudi συνδέονται, τέλος, και με το κίνημα των μαστιγουμένων (flaggellanti), που αναδύθηκε ως απότοκο των πολιτικών αναταραχών και των σχετικών αιματοχυσιών, αλλά και των επιδημιών πανώλης. Το κίνημα αυτό, που αναπτύχθηκε σε βαθμό υστερίας, έβλεπε την αυτοτιμωρία αλλά και το θρησκευτικό τραγούδι ως προσπάθεια εξιλέωσης για τις αμαρτίες είτε των συμμετεχόντων είτε του κόσμου ολόκληρου.
Από τον 13ο και 14ο αιώνα έχουν σωθεί πάνω από 200 υμνολόγια (laudari) με κείμενα laudi. Yμνολόγια όμως που να περιλαμβάνουν και τη μουσική για ολόκληρες laudi έχουν σωθεί μόνο δύο: ένα στη Φλωρεντία (πρωτεύουσα της Τοσκάνης), από τις αρχές του 14ου αιώνα, και ένα στην κοντινή της Κορτόνα (πόλη της Ουμβρίας), από το τέλος του 13ου αιώνα. Το υμνολόγιο της Κορτόνα περιλαμβάνει 46 laudi με κείμενο και μουσική (συν 19 με κείμενο μόνο), ενώ της Φλωρεντίας περιλαμβάνει 88 laudi με κείμενο και μουσική (συν 9 με κείμενο μόνο). Οι laudi του υμνολογίου της Κορτόνα είναι απλούστερες, ενώ της Φλωρεντίας είναι πιο περίπλοκες μελωδικά. Αυτό δείχνει την εξέλιξη από ερασιτεχνικό σε επαγγελματικότερο τραγούδι, αλλά και τις διαφορετικές δυνατότητες όσον αφορά την εκτέλεση: οι απλούστερες μελωδίες είναι καταλληλότερες για ομαδικό τραγούδι ή/και τραγούδι κατά τη διάρκεια λιτανείας, ενώ οι περιπλοκότερες είναι καταλληλότερες για τραγούδι από έναν τραγουδιστή, πιθανότερο σε εσωτερικό χώρο. Είναι επίσης πιθανή η εκτέλεση με εναλλαγή ενός τραγουδιστή και ομάδας, γιατί οι laudi κατά κανόνα έχουν τη δομή στροφικού τραγουδιού με επωδό (ρεφραίν), δηλαδή μιας μελωδίας Α με σταθερό κείμενο, που επαναλαμβάνεται ενώ μεσολαβεί μια μελωδία Β με διαφορετική στροφή του κειμένου κάθε φορά.
Αλλά το αν τραγουδά ένας ή πολλοί είναι το λιγότερο ακανθώδες από τα ζητήματα που αντιμετωπίζουν οι σημερινοί μελετητές και εκτελεστές. Το βασικότερο πρόβλημα ανακύπτει από το ότι στα υμνολόγια η μουσική είναι καταγραμμένη όπως το γρηγοριανό μέλος εκείνη την εποχή, δηλαδή με συγκεκριμένες νότες αλλά χωρίς καμμία απολύτως πληροφορία για το ρυθμό που πρέπει να έχουν οι νότες αυτές (γιατί τα υμνολόγια αυτά προφανώς αποτελούσαν ένα είδος βοηθήματος για μελωδίες που ήταν ούτως ή άλλως γνωστές). Επιπλέον, και τα δύο υμνολόγια έχουν πολλά λάθη, όπως π.χ. χρήση λάθος κλειδιού σε κάποια γραμμή ή και καθόλου κλειδιού. Επίσης, τα λόγια είναι γραμμένα κάτω από τις νότες εντελώς κατά προσέγγιση, δηλαδή χωρίς να φαίνεται ποιά συλλαβή αντιστοιχεί σε ποιά νότα. Ακόμα χειρότερα, το υμνολόγιο της Φλωρεντίας κάποια στιγμή πριν το 16ο ή 17ο αιώνα σφαγιάστηκε για να μικρύνει: κόπηκαν περίπου 7 εκατοστά από την εξωτερική πλευρά του και περίπου 5 εκατοστά από το πάνω μέρος του, με αποτέλεσμα να χαθεί εν μέρει ή ολοκληρωτικά η πρώτη γραμμή μουσικής των περισσοτέρων σελίδων (για την οποία έγινε προσπάθεια αποκατάστασης κάπου τον 16ο ή 17ο αιώνα).
Έτσι ο κάθε μουσικολόγος ή εκτελεστής σήμερα βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα περίπου άλυτο ζήτημα: με τι ακριβώς ρυθμό πρέπει να τραγουδήσουμε αυτές τις ωραίες μελωδίες. Έχουν προταθεί διάφορες εκδοχές, και γι’ αυτό υπάρχουν αντίστοιχα διάφορες εκδόσεις, διαφορετικές μεταξύ τους. Οι πιο αβάσιμες (επειδή δεν ταιριάζουν με τις υπόλοιπες μουσικές που μας είναι γνωστές από την εποχή εκείνη) φαίνεται να είναι η άποψη να τραγουδιούνται οι laudi όπως το γρηγοριανό μέλος, δηλαδή χωρίς παλμό και μέτρο, και η άποψη να τραγουδιούνται με συνεχείς εναλλαγές διμερών και τριμερών μέτρων. Λογικότερη και επικρατέστερη είναι η άποψη ότι οι laudi θα πρέπει να είχαν κανονικό μέτρο (διμερές η τριμερές κατά περίπτωση), και ότι η προσπάθεια να τις ανασυστήσουμε δεν μπορεί παρά να βασίζεται στους τονισμούς του κειμένου. (Σε αυτήν την κατεύθυνση βρίσκονται και οι μεταγραφές του Σοφιανόπουλου.) Αυτό μας δίνει αρκετά πειστικά αποτελέσματα όσο περισσότερο συλλαβική είναι η μελοποίηση, αλλά πολύ πιο αβέβαια όσο περισσότερο μελισματική είναι η μελοποίηση. Έτσι οποιαδήποτε σημερινή μεταγραφή ή/και εκτέλεση είναι δυστυχώς καταδικασμένη να είναι μια λιγότερο ή περισσότερο επιτυχής εικασία.
Την ίδια μέρα που «έφυγε» ο Διονύσιος Σολωμός, ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι) και ο Bill Haley (Μπιλ Χάλεϋ), στις 9 Φεβρουαρίου, αποχαιρέτησε τον μάταιο τούτο κόσμο και μία εξέχουσα μορφή της σύγχρονης Jazz σκηνής, ο πιανίστας Chick Corea (Τσικ Κορία). Στα 79 του χρόνια, κτυπημένος από μιά σπάνια μορφή καρκίνου που ανακαλύφθηκε μόλις πρόσφατα, άφησε πίσω του ένα μοναδικό συνθετικό έργο, που χαρακτηρίζεται από κορυφαίου επιπέδου δεξιοτεχνία, φαντασία, πρωτοτυπία και χειμαρρώδη δημιουργικότητα.
Υπήρξε ένας μεγαλοφυής καλλιτέχνης με ρίζες στην Κλασσική Μουσική, ο οποίος δημιούργησε «γέφυρες» προς διάφορες εκφάνσεις της σύγχρονης Jazz και του αυτοσχεδιασμού, κινούμενος με χαρακτηριστική άνεση και εφευρετικότητα στους χώρους της Latin Jazz, της Fusion και της Avant-Garde.
Ιδιαίτερα αγαπητός σε μία ευρεία γκάμα ακροατηρίων, παρέμεινε πάντα απλός και σεμνός στην επικοινωνία του με το κοινό. Οι συνθέσεις και οι ενορχηστρώσεις του ενέπνευσαν εκατομμύρια μουσικούς και σπουδαστές ωδείων σε όλο τον κόσμο. Δίδαξε με απαράμιλλο ύφος αρκετές τεχνικές αυτοσχεδιασμού, αρκετές από τις οποίες αποτελούσαν δικές του επινοήσεις – τόσο σε ειδικά master classes, όσο και μέσα από τη δημιουργία πληθώρας εκπαιδευτικών οπτικοακουστικών μέσων.
Ο Chick Corea και ο Μηνάς Αλεξιάδης το 1980 στο Τζαζ Κλαμπ του Μπαράκου στην Πλάκα
Η εναλλακτική αρμονία και οι αυτοσχεδιαστικές καινοτομίες που εισήγαγε στη μουσική, σε συνδυασμό με την εκτελεστική του δεινότητα και την δημιουργία πολύ προχωρημένων μουσικών σχημάτων (ανεξάρτητα από την εποχή), απαρτίζουν τα στοιχεία εκείνα που τον καθιστούν μία από τις κορυφαίες μουσικές μορφές του αιώνα.
Ξεκίνησε την πορεία του δίπλα σοτυς Stan Getz (Σταν Γκετζ) και Herbie Mann (Χέρμπι Μαν), ενσωματώθηκε στην μπάντα του Miles Davis (Μάϊλς Ντέϊβις) και έπαιξε δίπλα στους Steve Grossman (Στηβ Γκρόσμαν), Keith Jarrett (Κηθ Τζάρετ), Dave Holland (Ντέϊβ Χόλλαντ), Airto Moreira (Άϊρτο Μορέϊρα), και Jack DeJohnette (Τζακ ΝτεΤζονέτ). Σχημάτισε το εκπληκτικό συγκρότημα Return to Forever, μαζί με τον κιθαρίστα Al Di Meola (Αλ Ντι Μέολα), τον μπασίστα Stanley Clark (Στάνλεϋ Κλαρκ) και τον ντράμερ Lenny White (Λένυ Γουάϊτ).
Την δεκαετία του ’80, κανείς δεν περίμενε ότι ύστερα από τους Return to Forever, είχε έρθει η στιγμή της δημιουργίας, υπό την καθοδήγησή του, δύο άλλων τόσο επιτυχημένων συγκροτημάτων, τους “The Chick Corea Electric Band” και “The Chick Corea Acoustic Band”. Εκεί, έλαμψε το άστρο του μπασίστα John Patitucci (Τζον Πατιτούτσι), του ντράμερ Dave Weckl (Ντέϊβ Γουέκλ) και ασφαλώς των μεγάλων κιθαριστών Scott Henderson (Σκοτ Χέντερσον), Carlos Rios (Κάρλος Ρίος) και Frank Gambale (Φρανκ Γκαμπάλε).
Οι τζαζ ροκ ημέρες των Return to Forever: O Chick Corea ανάμεσα στον κιθαρίστα Al Di Meola ,τον ντράμερ Lenny White και τον μπασίστα Stanley Clarke
Tι να πρωτοπεί κανείς για το έργο του… Δεν είναι καθόλου εύκολο να ξεχωρίσει κανείς κάτι, ανάμεσα σε τόσα καταπληκτικά solo albums και τόσες κορυφαίες συνεργασίες, όπως π.χ. αυτή με τον Gary Burton. Υπάρχουν βέβαια τα αγαπημένα “Is” και “Circling In”, τα περίφημα “Piano Improvisations” vol.1 και vol.2, το “Crystal Silence” και το “The Leprechaun”στην δισκογραφική εταιρία ECM, το πασίγνωστο και πολυαγαπημένο “My Spanish Heart”, όπως και το (απίστευτο εκτελεστικά) “Romantic Warrior”, με τους Return to Forever.
Να μην παραλείψουμε τις εξαιρετικές ηχογραφήσεις του στην GRP Records, ιδιαίτερα τα δημοφιλή “The Chick Corea Electric Band” και “Inside Out”, καθώς και το ανεπανάληπτο “Like Minds” με την συμμετοχή των Pat Metheny, Roy Haynes και Dave Holland.
Ασφαλώς, υπάρχει και ο τελευταίος του δίσκος με τίτλο “Play” (2020), αλλά και το “Antidote” του 2019, το οποίο του χάρισε και το 23ο Grammy Award (βραβείο Γκράμμυ για “Best Latin Jazz Album”). Σημειώνουμε ότι είναι ένας από τους ελάχιστους καλλιτέχνες που έχει στο ενεργητικό του περισσότερες από 65 υποψηφιότητες στην ιστορία του θεσμού.
Διαθέτοντας κλασσική παιδεία, ήταν επόμενο για το concert piano να πρωτοστατήσει ως βάση διαμόρφωσης του προσωπικού του ήχου. Κτίζοντας πάνω σε αυτό, πρόσθεσε τα υπέροχα ηχοχρώματα του ηλεκτρικού πιάνου Fender Rhodes, που ανέδειξαν πολλές από τις συνθέσεις του. Πολύ συχνά χρησιμοποιούσε και ορισμένα από τα πρώτα ψηφιακά και θρυλικά synthesizers (συνθετητές), όπως τα Synclavier, CMI Fairlight και λίγο αργότερα το Yamaha DX-7. Θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε το αναλογικό synthesizer “Minimoog” της εταιρίας Moog. Η χρήση του “pitch wheel” για την δυναμική αλλοίωση της συχνότητας των φθόγγων που έπαιζε, είναι και αυτό ένα «σήμα κατατεθέν» του ήχου του Chick Corea. Τέλος, δεν θα ξεχάσουμε τα όμορφα ηχητικά περάσματα που δημιουργούσε με τη χρήση των αναλογικών, χειροποίητων επεξεργαστών σήματος Ring Modulator και Phaser, επίσης της εταιρίας Moog.
Πως να πούμε «αντίο» στον Armando Anthony “Chick” Corea, όταν γνωρίζουμε ότι η ακρόαση και η μελέτη του ζωντανού έργου του θα μας κάνει να ξεχνάμε την απώλειά του. Ευχαριστούμε, Chick. Καλό ταξίδι…
«Τον Φεβρουάριο του 1857 ο Σολωμός βρήκε την ανάπαυσή του στους κόλπους του δημιουργού. Όπως ο καλός υπηρέτης, είχε δουλέψει το τάλαντό του και άφηνε πολλαπλάσια απ’ όσα είχε βρει : οι προσπάθειες των προγενεστέρων φαίνονται δοκιμές μπροστά στις επιτεύξεις του κι εκεί όπου ο Κάλβος σταμάτησε, αυτός μπόρεσε να συνεχίσει και να φθάσει στον σκοπό του. Κληροδότησε την ποίηση στην Ελλάδα, έδωσε στην πατρίδα του την φωνή που της άξιζε, και σύνθεσε για πρώτη φορά σε ενότητα την ελληνική ποιητική παράδοση», έγραφε ο Κ. Θ. Δημαράς στην «Ιστορία της Νεοελληνικής λογοτεχνίας»(1).
Κύλησαν από τότε εκατόν εξήντα τέσσερα χρόνια ενώ κοντοζυγώνουν κι οι μέρες για την συμπλήρωση και τους εορτασμούς των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση του 1821. Το κορυφαίο αυτό γεγονός της νεώτερης ελληνικής ιστορίας, καθοριστικό για την ύπαρξη και την επιβίωση του Ελληνικού Έθνους είναι ταυτισμένο σημειολογικά με τον εθνικό μας ύμνο, όπως και για όλα τα έθνη- κράτη του κόσμου, παρά τις φερέλπιδες προσπάθειες αφανισμού τους στον 21ο αιώνα. Ο Ύμνος και ο ποιητής του, ως πρόσωπο, είναι κι αυτός ταυτισμένος στην συλλογική εθνική συνείδηση, όλα αυτά τα 200 χρόνια, μέσα από την παράδοση, τα ελληνικά γράμματα, την ιστορία και τον πολιτισμό μας.
Ο Διονύσιος Σολωμός από το σημείο συνάντησης με την ελληνική ιστορία και την γέννηση του Ελληνικού Κράτους και μετά, πορεύτηκαν μαζί, επηρεάζοντας καθοριστικά την εξέλιξη της ελληνική ποίησης αλλά και των ελληνικών γραμμάτων γενικότερα. λειτουργώντας πολλές φορές κι ως συνδετικός κρίκος με την μακραίωνη πνευματική μας κληρονομιά, συνέβαλε τα μάλα σ’ αυτό που λέμε ελληνική ιδιοπροσωπία. Γι αυτό δεν είναι καθόλου τυχαίος ο τίτλος που του αποδίδεται ως «Ποιητή του Έθνους», όπως γράφει ο εξαίρετος λογοτέχνης της γενιάς του 30, Πάνος Καραβίας, στο βιβλίο του για τον Διονύσιο Σολωμό που εξέδωσε το 1977(2). Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα απ’ αυτό το σπουδαίο αυτό έργο, με τίτλο μάλιστα ο «Ποιητής του Έθνους», ενδεικτικό της επιρροής του στη ελληνικά γράμματα και ειδικά στην ποίηση, περιέχεται στο συλλογικό τόμο που εξέδωσε το περιοδικό της «ΕΥΘΗΝΗΣ» το 1984 με σπουδαία κείμενα για τον Διονύσιο Σολωμό . Γράφει ο Πάνος Καραβίας :
«Ο Σολωμός στάθηκεν όχι μόνο η ποιητικά μετουσιωμένη έκφραση της Ελληνικής Επαναστάσεως, παρά και το ίδιο το εσωτερικό πνεύμα της. Ο Σολωμός και η Επανάσταση είναι οι δυο μέγιστες και ισότιμες εκδηλώσεις των νεωτέρων ελληνικών χρόνων, που πηγάζουν από την ίδιαν ιστορική καθοριστική αιτιολογία, κι είναι οργανικά δεμένες σαν ένα γεγονός, το ένα μέγιστο γεγονός, γεγονός δυαδικό μα ενιαίο, την εθνική και πνευματική αναγέννηση των Ελλήνων. Χωρίς το Σολωμό, η Επανάσταση θα έμενεν ασυμπλήρωτη, πνευματικά στερημένη. Με το Σολωμό είχε τη φωνή της και την πιο υψηλή της δικαίωση. Από τη μερική περίπτωσή της, ο Σολωμός έβγαλε το οικουμενικό και παντοτινό μήνυμά της, που είναι μήνυμα ελευθερίας αντίκρυ στο θάνατο, μήνυμα ηθικής ομορφιάς και καλλιτεχνικής τελείωσης, κι αντιλαλεί όλο και λαμπρότερο, από γενιά σε γενιά, κι ηλεκτρίζει την ψυχή μας κι εξυψώνει το πνεύμα μας.
Έγραφε στις σκέψεις του, όταν σχεδίαζε τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» : «Όλο το ποίημα ας εκφράζει το Νόημα, ωσάν ένας αυτούπαρχτος κόσμος, μαθηματικά βαθμολογημένος, πλούσιος και βαθύς». Έγραφεν ακόμα: «Κάμε ώστε ο μικρός Κύκλος μέσα εις τον οποίον κινηέται η πολιορκημένη πόλι (το Μεσολλόγι), να ξεσκεπάζη εις την ατμόσφαιρά του, τα μεγαλήτερα συμφέροντα της Ελλάδας (…) και για την ηθική θέση τα μεγαλήτερα συμφέροντα της Ανθρωπότητος (…). Ας φανή καθαρά η μικρότης του τόπου και ο ασύντριφος κύκλος όπου την έχει κλεισμένη. Τοιουτοτρόπως από τη μικρότητα του τόπου, ο οποίος παλεύει με μεγάλαις ενάντιαις δυνάμεις, θέλει έβγουν οι Μεγάλαις Ουσίαις». Έδεσεν έτσι την ιδέα της Ελλάδας με την απόλυτη Ηθική επιταγή, εβίωσε το Γεγονός μέσα «στο άγιο βήμα της ψυχής», το θέρμανε, το έκαμεν αίμα του αίματός του, καρδιά της καρδιάς του, και το μετέπλασεν ύστερα ποιητικά σε μιαν ωραία, παλμώδη πλαστική μορφή γεμάτη από την έκτασή του, γεμάτη από τη λατρεία του (…)
Γιατί έπιασε το βαθύτερο, το ένα μήνυμα του έθνους και της εποχής του, και γιατί είχε τη λυρική δύναμη να το μεταπλάσει μέσα στο υψηλό νόημα της Τέχνης, ο Σολωμός είναι, με απόσταση, ο μόνος μεγάλος ποιητής μας και ποιητής του έθνους. Στο Σολωμό αναλάμπει ακέρια η «Μεγάλη Ουσία» της υπόστασης της φυλής μας. Ο Σολωμός μόνος ένωσεν οργανικά, ποιητικά, την παράδοση την ελληνική, από την αρχαιότητα ως την ανάσταση του Γένους και, πρωτοπόρος και δημιουργός, άνοιξε το δρόμο κι έβαλε τις βάσεις της εθνικής πνευματικής πορείας και του σύγχρονου λυρισμού μας. Ο Σολωμός πέτυχε το ύψιστο κατόρθωμα να μεταπλάσει το βαθύ στοχασμό σε ζωντανή εικόνα και μουσικόν φθόγγο.
Την ποιητική μας γλώσσα, τη χρωστούμε στο Σολωμό. Στην εποχή του, εποχή πνευματικής νέκρας, που ο σκοταδιστικός λογιωτατισμός κυριαρχούσε – μ’ ελάχιστες εξαιρέσεις πριν από τον ποιητή μας, σαν το Ρήγα Φεραίο, σαν τον Βηλαρά, που όμως αυτοί, από καθαρά ποιητική άποψη, δεν παρουσιάζουν σημασία – ο Σολωμός τόλμησε να πάρει τη γλώσσα του λαού και πέτυχε να της δώσει τη δική του πνευματικότητα και να πλάσει μ’ αυτήν ένα νέο ζωντανό όργανο ποιητικής έκφρασης, έτσι εξαίρετα αξιοποιημένο μέσα στην ίδια του την ποίηση. Το πόσο έδεσε τη γλώσσα του λαού με την ιδέα την ελληνική, φαίνεται από τις προσπάθειες που έκανε το 1824, να μη περιληφθεί στη συλλογή του Φωριέλ ένα ειδυλλιακό ποίημα της πρώτης νιότης του, «Ο θάνατος του βοσκού». Σε γράμμα του στον Γιώργο de Rosi παρακαλώντας την επέμβαση γι’ αυτόν τον σκοπό του Ανδρέα Μουστοξύδη, έλεγε : «χρειάζονται άλλα πράγματα τώρα, για να δείξουμε τις ικανότητες που έχει η γλώσσα». Η παράκλησής του ακούστηκε και στον δεύτερο τόμο της συλλογής, ο εκδότης Didot τύπωσε τα «άλλα πράγματα», τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν», στη μετάφραση του Stanislas Julien.
Ο Κλώντ Φωριέλ, που, στα προλεγόμενα της περίφημης συλλογής των ελληνικών λαικών τραγουδιών, εχαρακτήριζε τη δημοτική μας γλώσσα σαν «την πιο ωραία γλώσσα της Ευρώπης», ενθάρρυνε τον ποιητή μας. Ο ιταλός ποιητής και φίλος του Σολωμού, ο Ρεγκάλντι, μας πληροφορεί, πως ταξιδεύοντας στην Ήπειρο, είχε βρει ένα αντίτυπο του βιβλίου του Φωριέλ που ανήκε στον ποιητή μας και που οι σελίδες του είταν γεμάτες, στα περιθώρια κι ανάμεσα στις γραμμές, από ιδιόχειρες σημειώσεις του. Ο Σολωμός είχεν ακούσει τα λόγια του Σπ. Τρικούπη, όταν του είχε πει, πως «η Ελλάδα περιμένει τον Δάντη της», τον ποητή δηλαδή εκείνον που θα έπλαθεν οργανικά, μέσα στην ποίησή του, τη νέα ελληνική γλώσσα. Και ο Πολυλάς μαρτυρεί για το Σολωμό, πως στον επίμοχθον αγώνα του για να δημιουργήσει ένα νέο ζωντανό εκφραστικό όργανο, «ήλθε εγκαίρως να τον εμψυχώσει η γνώμη του Φωριέλ».
Στην ποιητική πορεία του Σολωμού, το όραμα, η κεντρική ιδέα και το υψηλό μήνυμα, μένουν σταθερά και αμετάβλητα, μα ολοένα πνευματικά εξυψώνουνται και πλαστικά τελειούνται. Από τον φλογερόν επικολυρικό τόνο του Ύμνου, που γράφτηκε το 1823, απάνω στα νιάτα του ποιητή, στα 25 χρόνια του, φθάνουμε στην πνευματική πληρότητα και την ασύγκριτη καλλιτεχνική τελείωση των στίχων των «Ελεύθερων Πολιορκημένων». Το ποίημα τούτο, που ο Σολωμός το δούλευε πάνω από τριάντα χρόνια, ως το τέρμα της ζωής του, και το άφησεν ατελείωτο, σε αποσπάσματα και με πλήθος παραλλαγές, μένει ωστόσο σαν αξεπέραστο επίτευγμα της νέας ποίησης, της μεγάλης ποίησης. Σ’ αυτό αποκορυφώνεται, σε καλλιτεχνική μορφή, η απόλυτη ιδέα της ελευθερίας και της ηθικής προσταγής, μεταπλασμένη σε δονούμενη λυρική μορφή, Υπάρχουν απομονωμένοι στίχοι, σαν αυτόν,
Το χάσμα π’ άνοιξε ο σεισμός κι ευθύς εγιόμισ’ άνθη
που διαστέλλουνται σε κόσμους μεγαλείου, θυσίας κι ομορφιάς, κι όπου οι λέξεις γίνουνται εικόνες και μουσική κι ανοίγουν ορίζοντες, παίρνουν βάθος και πληρούν την ψυχή μας κι ανεβάζουν το πνεύμα, άπειρα περισσότερο απ’ οποιαδήποτε μάταια ρητορική και περισσόλογη στιχουργία. Σημείωνεν ο ποιητής στους στοχασμούς του για τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους: «Εις το ποίημα του «Χρέους» («Χρέος» είχεν αρχικά τιτλοφορήσει το ποίημα τούτο), μακρινή πρέπει να είναι η φριχτή αγωνία μέσα εις τη δυστυχία και εις τους πόνους (των πολιορκημένων του Μεσολογγίου), όπως εκείθε φανερώθη απείραχτη η διανοητική και ηθική Παράδεισος». Στο Σχεδίασμα Γ’ φαίνεται, πως πραγμάτωσε ποιητικά την «προς εαυτόν» παραίνεση, ο Σολωμός, με την ιδέα μεταπλασμένη και λυρικά πλουτισμένη μέσα στο υψηλότερο νόημα της Τέχνης. (…)(3)
Πηγές:
-1 Κ.Θ. Δημαράς Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Από τις πρώτες ρίζες ως τον Σολωμό Εκδόσεις Ίκαρος Αθήνα 1949
-2 Πάνου Καραβία Ο ΣΟΛΟΜΩΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΟΥΡΑΝΙΟ Εκδόσεις της Εστίας Αθήνα 1977.
-3 Συλλογικό ΑΡΕΤΗ ΚΑΙ ΔΟΞΑ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΟΛΟΜΟΥ. ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ ΚΑΙ ΤΙΜΗΝ. Εκδόσεις περιοδικό της «ΕΥΘΥΝΗΣ» Αθήνα 1984(«ο Ποιητής του Έθνους» του Πάνου Καραβία)
O Ρόμπερτ Φροστ , 26 Μαρτίου1874 – 29 Ιανουαρίου1963) ήταν Αμερικανός ποιητής, ο διασημότερος της γενιάς του. Τιμήθηκε τέσσερις φορές με το βραβείο Πούλιτζερ και με πολλές ακόμη διακρίσεις. Γνωστός για τις ρεαλιστικές απεικονίσεις της αγροτικής ζωής και την βαθιά γνώση της αμερικάνικης καθομιλουμένης , ο Φρόστ έγραφε συχνά για τοπία από την αγροτική ζωή της Νέας Αγγλίας στις αρχές του 20ου αιώνα , τα οποία χρησιμοποιούσε για να εξερευνήσει πολύπλοκα κοινωνικά και φιλοσοφικά θέματα.
Ποιανού είναι τα δάση αυτά, θαρρώ πως ξέρω. Αν κι είναι η κατοικία Του πέρα στο χωριό. Δεν θέλει να με δει στα δάση του να στέκω το χιόνι που πυκνώνει να θωρώ.
Παράξενα που τ’ αλογάκι μου θα νοιώθει να στέκει – δίχως νά ’ναι φάρμα εδώ κοντά – ανάμεσα απ’ τα δάση και την παγωμένη λίμνη στου χρόνου την πιο σκοτεινή νυχτιά.
Τα κουδουνάκια από τα χάμουρα τινάζει μήπως λαθέψαμε σαν να ρωτά. Μόνο το σάρωμα ακούγεται του ανέμου κι οι νιφάδες που στρώνονται απαλά.
Ωραία, βαθιά και σκοτεινά τα δάση οπού ’ναι. Μα έχω υποσχέσεις να εκτελέσω εδώ κι ωσότου κοιμηθώ έχω να κάμω δρόμο κι έχω να κάμω δρόμο ωσότου κοιμηθώ.
Μετάφραση: Μελισσάνθη
Ανάλυση του ποιήματος
Ο παραδοσιοκράτης ποιητής Ρόμπερτ Φροστ Photograph by Louis Untermeyer / Courtesy Plymouth State University
Επιφανειακά, τι λέει το ποίημα; Είναι χειμώνας και χιονίζει, πιθανώς στη Νέα Αγγλία, όπου ζούσε ο ποιητής. Επιστρέφει στο σπίτι του, οδηγώντας ένα αμάξι με άλογο, και σταματάει στο δρόμο ανάμεσα σ’ ένα μικρό δάσος και μια παγωμένη λίμνη, για να χαρεί την ομορφιά του χιονιού που πέφτει στα δέντρα. Το άλογό του παραξενεύεται πού σταμάτησαν μες στο κρύο και αδημονεί να ξεκινήσουν. Ο αμαξάς θα ήθελε να μείνει ακόμα λίγο σ’ αυτό το όμορφο μέρος, έχει όμως υποχρεώσεις και πρέπει να κρατήσει το λόγο του, κι έχει ακόμη να κάνει πολύ δρόμο μέχρι να φτάσει σπίτι του.
Αν θέλουμε, μπορούμε να σταματήσουμε εδώ και να μην προχωρήσουμε πιο πέρα, μια και το ποίημα είναι αρκετά χαριτωμένο, ακόμα και στην επιφάνειά του, ιδίως με τον ωραίο του αγγλικό ρυθμό και με τις ρίμες του, πού υποβάλλουν το απαλό πέσιμο του χιονιού και τα κουδουνίσματα του αλόγου. Αμέσως νιώθουμε, έστω και χωρίς να καταλαβαίνουμε εντελώς, ότι υπάρχουν πολλές μυστηριώδεις αποχρώσεις.
Ο πρώτος στίχος του ποιήματος μας ανησυχεί. Ο ποιητής λέει πώς δεν είναι αρκετά βέβαιος ποιανού είναι αυτό το δάσος, πού σταμάτησε να θαυμάσει, κι αισθανόμαστε πώς νιώθει κάπως ένοχος. Μας λέει ότι ο ιδιοκτήτης δε θα τον δει που στάθηκε εδώ γιατί δεν κατοικεί σ’ αυτή την άγρια ερημιά αλλά σ’ ένα σπίτι στο χωριό. Το δάσος τώρα αποχτάει για μας μυστηριώδεις και κάπως αλλόκοτες αποχρώσεις. Η φράση «να δω τα δέντρα του απ’ το χιόνι φουντωτά» μας κάνει τώρα να νιώθουμε ότι το δάσος πνίγεται σιγά σιγά σ’ ένα ονειρικό σάβανο πού μας ναρκώνει.
Ξαφνικά, στη δεύτερη και τρίτη στροφή, η προσοχή περνάει από τον ποιητή στο άλογό του και η διάθεση και ο ρυθμός αποχτούν περισσότερη οξύτητα και αντικειμενικότητα. Ο ποιητής δεν το είχε θεωρήσει παράξενο να σταθεί εδώ μόνο και μόνο για να δει τα δέντρα σκεπασμένα απ’ το χιόνι, αλλά τώρα βλέποντας την απορία και την ανυπομονησία του αλόγου, καταλαβαίνει κι αυτός ότι κανείς δε θα ‘κανε στα καλά καθούμενα κάτι τέτοιο, και μάλιστα «στου χρόνου την πιο σκοτεινή αυτή νυχτιά».
Μας κάνει εντύπωση ένα προαίσθημα ότι αυτή τη νύχτα η γη είναι πέρα για πέρα σκεπασμένη μ’ ένα σκούρο σάβανο. Νιώθουμε ανήσυχοι και ταραγμένοι. Κοντά σ’ αυτό έρχεται και το αδιάκοπο πέσιμο των αφράτων νιφάδων του χιονιού, το απαλό σάρωμα του ανάλαφρου αγέρα. Στον κόσμο απλώνεται πηχτή σκοτεινιά, το χιόνι πέφτει αναπόφευκτα, απαλά, σιγαλά, και μέσα σε μια ονειρική νάρκη, σκεπαζόμαστε κι εμείς εκούσια, σιγανά, νυσταγμένα. Πίσω από τη σκοτεινιά νιώθουμε μια άλλη σκοτεινιά. Κι ο ποιητής επίσης έχει πέσει σε ύπνο βαθύ, υπνωτισμένος από την ομορφιά και την ειρήνη που υπόσχεται το χιόνι που πέφτει
Ξαφνικά όμως ξυπνάει κι επανέρχεται στην πραγματικότητα της ύπαρξής του. Το δάσος τον τραβάει, θα ‘θελε να σταματήσει για πάντα σ’ αυτή τη σκοτεινή, βαθιά και σιωπηλή γαλήνη, σ’ αυτή την ομορφιά της λευκής καθαρότητας, όπου η πολύπλοκη ζωή πνίγεται σε μια λευκή και απέραντη αθωότητα. Όμως, μας λέει, έχει υποχρεώσεις, έχει δώσει το λόγο του και για να τον κρατήσει πρέπει να τραβήξει το δρόμο του. Μας λέει ότι έχει να κάνει πολλά χιλιόμετρα ακόμα προτού μπορέσει να δοθεί στον ύπνο κι όταν επαναλαμβάνει τη φράση άλλη μια φορά, σα μέσα σε μια μυστική και ονειρική νάρκη, ξαφνικά νιώθουμε-λες και ένα λουλούδι άνοιξε μεμιάς-ότι αυτό το απαλό σαν όνειρο πέσιμο του χιονιού, το σβήσιμο όλου του κόσμου, είναι το σύμβολο του θανάτου, που φαίνεται σα να υπόσχεται ειρήνη, σιωπή, αποχώρηση απ’ τα βάσανα και τις λύπες του κόσμου.
David Joles/Star Tribune via AP
Παρασυρόμαστε απ’ αυτή την υπόσχεση της αιώνιας ανάπαυσης και ειρήνης, αλλά συναισθανόμαστε επίσης ότι έχουμε πολλές υποχρεώσεις σ’ αυτόν εδώ τον κόσμο, που πρέπει να τις κρατήσουμε, κι ότι πρέπει να κάνουμε ακόμα πολλά χιλιόμετρα πρίν δοθούμε στο καταπραϋντικό βάλσαμο του αιώνιου ύπνου. Ο ιδιοκτήτης του δάσους, που ζει σ’ ένα χωριό μακρινό, είναι βέβαια ο Θεός. Έτσι, το ποίημα μιλάει για την ειρήνη που φαίνεται πώς μας προσφέρει ο θάνατος και για τις υποχρεώσεις που πρέπει να αντιμετωπίζουμε ακόμα στη ζωή προτού δοθούμε ολότελα στη αιώνια ανάπαυση.
Κίμων Φράιερ, ΠΩΣ ΔΙΑΒΑΖΕΤΑΙ ΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑ, μετάφραση Ντίνος Χριστιανόπουλος, στο βιβλίο του «ΕΝΤΕΥΚΤΗΡΙΟ» μεταφράσεις, δ΄ έκδοση, εκδόσεις Διαγωνίου-Θεσσαλονίκη 1989, σ.89-94.
Πέθανε χθες ο μεγάλος πιανίστας της τζαζ, Τσικ Κορήα από μια σπανια μορφή καρκίνου
Ως μέλος της ηλεκτρικής μπάντας του Μάιλς Ντέηβις στα τέλη της δεκαετίας του ’60, συμμετείχε στην γέννηση του τζαζ ροκ. Συνέχισε ως ηγέτης των Return to Forever με συμμετοχή μουσικών, όπως ο Αλ Ντι Μέολα (κιθάρα), ο Αϊρτο Μορέιρα (κρουστά), η Φλόρα Πιουριμ (τραγούδι) , ο Στάνλεϋ Kλάρκ (μπάσσο) και ο Λέννυ Γουάιτ (ντραμς) .
Υπήρξε επίσης πρωτοπορος του “ήχου της ECM” (τζαζ δωματίου) που έβαλε τα θεμέλια για την New Age μουσική (η σύγχρονη κλασ-σικίζουσα ινστρουμένταλ μουσική) με τους δύο δίσκους Piano Improvisations Vol 1 και Vol 2
Θεωρείτο ως ένας από τους καλύτερους πιανίστες της τζαζ της εποχής μετά τον θάνατο του Τζων Κολτρέην και βραβεύθηκε 24 φορές με το βραβείο Γκράμμυ
Όπως ήταν φυσικό, πολλοί συνάδελφοι του εκφράσθηκαν για αυτόν στα κοινωνικά δίκτυα. Ένας από αυτούς ήταν ο Άλ Ντι Μέολα, ένας από τους μεγαλύτερους κιθαρίστες της ηλεκτρικής τζαζ και συνεργάτης του.
Γράφει ο Μέολα:
“Ο μεγάλος Τσικ Κορήα άφησε αυτήν την ζωή αλλά η εκπληκτική μουσική που μας έδωσε αι οι ουσιαστικές αναμνήσεις θα ζουν στην σκέψη μου για πάντα. Το να γίνω μέλος των Return to Forever ήταν η πραγματοποίηση ενός ονείρου. Ο Τσικ ήταν ο αγαπημένος μου μουσικός και οι RTF το αγαπημένο μου συγκρότημα όταν ήμουν 19 χρονών. Ήταν ένα ταξίδι δίχως σταματημό το οποίο άνοιξε δρόμους. Ήμασταν στην πρωτοπορία ενός νέου είδους που ονομάσθηκε Τζαζ – Ροκ/ Φιούζιον(Jazz Rock-Fusion) μαζί με συγκροτήματα όπως οι WEATHER REPORT και οι MAHAVISHNU ORCHESTRA. Μια εξαιρετικά συναρπαστκή εποχή ήταν αυτή που ζούσαμε στα μεσα της δεκαετίας του 70!!
Σε ευχαριστώ αγαπητέ Τσικ για την κληρονομιά που έδωσες τον κόσμο και που πίστεψες σε μένα και μου έδωσε την ευκαιρία να παίξω μαζί σου, τον ήρω μου ! Rest In Peace
Σαν σήμερα 10 Φεβρουαρίου 1837 σκοτώθηκε ο Αλεξάντρ Πούσκιν σε μία ανόητη μονομαχία. Ο Πούσκιν είναι ο εθνικός ποιητής της Ρωσίας, ο άνθρωπος που μας κληροδότησε την όμορφη ρωσική γλώσσα που μιλιέται μέχρι σήμερα.
Αυτό είναι ίσως το πιο γνωστό και διάσημο ποίημα του.
Σας αγαπούσα: η αγάπη είναι ακόμη δυνατή,
Δεν έσβησε μες την ψυχή μου ακόμη·
Μα εσάς δεν πρέπει να σας ανησυχεί·
Δε θέλω να σας προκαλέσω θλίψη.
Σας αγαπούσα απέλπιδα, σιωπηλά,
Πότε δειλά μα πότε και με ζήλια·
Σας αγαπούσα όμως ειλικρινά και τόσο τρυφερά
Που αν είναι θέλημα Θεού έτσι κι οι άλλοι θα σας αγαπούν.
