Mε αφορμή τα 25 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου κοινωνιολόγου Ρόμπερτ Νίσμπετ συνεχίζουμε με το δεύτερο μέρος (διαβάστε το πρώτο μέρος εδώ) του άρθρου της Μαρίας Κορνάρου για το βασικό του έργο “Η Αναζήτηση της Κοινότητας” και την άποψη του για την φιλελεύθερη κοινωνία και την σχέση της με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα 

τῆς Μαρίας Κορνάρου*

Αἰτία τῆς κατάπτωσης τοῦ ἠθικοῦ τοῦ ἀνθρώπου μέσα στὶς νέες συνθῆκες ποὺ ὑπόσχονταν τὴν ἐλευθερία του, εἶναι ἡ ἀπρόβλεπτη συνέπεια τῆς διάρρηξης τῶν δεσμῶν τοῦ ἀνθρώπου μὲ τοὺς γύρω του, τῆς μετατροπῆς του ἀπὸ κοινωνὸ σὲ ἄτομο: ἡ ἐφεύρεση τῆς μάζας. 

Ἡ μάζα εἶναι ἐφεύρεση, γιατὶ δὲν ὑπῆρχε ἀπὸ μόνη της στὶς φυσικὲς συνθῆκες τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς, ἀλλὰ δημιουργήθηκε ἀπὸ τὸ ἀνθρώπινο ἐγχείρημα τῆς νεωτερικότητας. Ἡ μάζα ἀκολουθεῖ τὸ ἄτομο σὰν σκιά του, σερνόμενη πάντοτε πίσω ἀπὸ τὰ βήματά του. Ἡ μάζα εἶναι μία ἀναπόφευκτη συνέπεια τῆς δημιουργίας τῶν ἀτόμων, γιατὶ δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἕνα σύνολο ἀνθρώπων ποὺ δὲν ἑνώνονται μεταξύ τους ἀπὸ τίποτε, ποὺ ἀποτελοῦν ἕνα αὐθόρμητο καὶ ἄτακτο συνωνθύλευμα, τὸ ὁποῖο, διοχετευόμενο μέσα στὴν ἄκαμπτη γραφειοκρατία τοῦ μεγάλου κράτους, προχωρᾷ πρὸς τὰ ἐμπρὸς μὲ τὸν μονότονο καὶ ἄψυχο ρυθμὸ μιᾶς μηχανῆς

Οἱ μάζες εἶναι ἕνας τρόπος ὥστε ὁ ἄνθρωπος ποὺ περιτριγυρίζεται ἀπὸ ἀνθρώπους νὰ εἶναι μόνος – νὰ μὴν γνωρίζει, καταλαβαίνει ἢ ἐπικοινωνεῖ μὲ κανέναν ἀπὸ τοὺς πολλούς, ποὺ τὰ προσωπά τους ἀναλυόνται ὁλόγυρά του σὲ συγκεχυμένα καὶ ἀποκρουστικὰ χρώματα. Ἡ μάζα δὲν εἶναι μόνο συνέπεια τῆς δημιουργίας τοῦ ἀτόμου, μὰ εἶναι καὶ προϋπόθεση γιὰ νὰ ὑπάρχει τὸ ἄτομο, γιατὶ ἡ ἀνάπτυξη ἐκ μέρους του ἑνὸς οὐσιαστικοῦ δικτύου σχέσεων μὲ τοὺς ἄλλους, αὐτομάτως καταλύει τὴ μάζα στὸ σημεῖο ἐκεῖνο. 

Μέσα στὴ σιωπηρὴ κραυγὴ τοῦ ἀτόμου, ἡ ἀνάγκη γιὰ νὰ γνωρίσει καὶ νὰ ὑπάρχει μὲ τοὺς ἄλλους, νὰ ἀνήκει μὲ τοὺς ἄλλους, γίνεται πλέον ἀφόρητη – ἡ ἀνάγκη νὰ πιστέψει σὲ κάτι ποὺ γι’αὐτὸ θ’ἀγωνιστεῖ μὲ τοὺς ἄλλους γίνεται ἀφόρητη. Αὐτὸ τὸ γνώριζε καλὰ ὁ Χίτλερ, καὶ σὲ αὐτὸ πόνταρε γιὰ τὴν εἰσαγωγὴ τοῦ Κόμματος, αὐτοῦ τοῦ ἀκούραστου μηχανισμοῦ διὰ τοῦ ὁποίου ἡ κοινωνία γίνεται κράτος, καὶ τὸ κράτος γίνεται τὸ πᾶν.

Οἱ ἀχανεῖς καὶ ἀπελπισμένες μάζες τῶν φιλελεύθερων δημοκρατιῶν βρίσκονται πάντα στὸ χεῖλος τοῦ νὰ παραδοθοῦν στὸν ὁλοκληρωτισμό, κι αὐτὸς δὲν τοὺς εἶναι ἄλλωστε τόσο ξένος ἢ ἀνοίκειος: εἶναι ἡ ὑπεραπλούστευση τῶν ἤδη ἀπλουστευμένων σχέσεών τους, ἡ περαιτέρω κατηγοριοποίηση τῶν ἤδη κατηγοριοποιημένων ἀναγκῶν τους, ὁ ἄτεγκτος καθορισμὸς τῶν ἤδη προκαθορισμένων πιστεύω τους, ποὺ δὲν εἶναι παρὰ δημόσιοι σκοποί. 

Στὸ κενὸ ἀνάμεσα στὶς πλάτες τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ καὶ τοῦ μηδενισμοῦ κρέμεται ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος, ἀπὸ ἕναν ἰσχνὸ σπάγκο ποὺ εἶναι ἡ ἀνάμνηση τῶν παλαιῶν παραδόσεων καὶ δεσμῶν, σὲ μία πραγματικότητα ποὺ ἀγωνίζεται νὰ τοὺς καταστήσει λησμονηθέντες.

Ἡ μεγάλη ἀποτυχία τῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας συνίσταται στὴν ἀδυναμία της νὰ προσφέρει μία πειστικὴ ἐναλλακτικὴ στὸν ὁλοκληρωτισμό. Ἡ ἀποτυχία της νὰ δημιουργήσει, στὴ θέση τῶν κοινοτικῶν δεσμῶν ποὺ μὲ τόσο ζῆλο κατέστρεψε, ἕνα νέο σύστημα ποὺ νὰ ἰκανοποιεῖ τὶς ἀνάγκες τοῦ ἀνθρώπου ὡς κοινωνικοῦ ὄντος, ἡ τυφλὴ ἐμμονὴ τῆς στὸ ἄτομο καὶ τὴν περαιτέρω ἐξύψωσή του σὲ ἕνα πεδίο ὅπου κάθε ἀντίπαλο δέος – ἡ οἰκογένεια, ἡ χωρικὴ κοινότητα, ἡ ἐνορία, οἱ κοινωνικὲς συνήθειες – εἶχε πλέον ἐξουδετερωθεῖ, κατέστησε τὸν τσακισμένο ἄνθρωπο τῶν μεγάλων συγκεντρωτικῶν κρατῶν νὰ βρίσκει ἀνακούφιση σὲ τεχνητὲς συνθῆκες ἑνότητας, ὅπως εἶναι ὁ πόλεμος. 

Οἱ περιώνυμες ἀξίες τῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας, ποὺ αὐτὲς κράδαινε ἐναντίον τῆς ἐπαίσχυντης ἀπολυταρχίας, ἔπεσαν στὰ χέρια τῶν ἀπολυταρχικῶν καθεστώτων καὶ παραμορφώθηκαν ὥσπου ἔγιναν ἀγνώριστες. Ἡ ἐλευθερία τοῦ ἐργάτη ἀπέναντι στὴν ἐλευθερία τοῦ δημοκρατικοῦ πολίτη, ἡ ἰσότητα τῶν τἀξεων ἀπέναντι στὴν ἰσότητα τῶν φύλων, ἡ ἀδελφοσύνη τῆς φυλῆς ἔναντι στὴν ἀδελφοσύνη τῶν ἐκλογέων. Ἡ δικαιοσύνη καὶ ὅλα ὅσα ὑποσχέθηκε ἡ Γαλλικὴ Ἐπανάσταση καὶ τὰ φιλελεύθερα καθεστῶτα ποὺ τὴν ἀκολούθησαν, ἔγιναν τώρα ὑποσχέσεις τῶν ὁλοκληρωτικῶν καθεστώτων, ποὺ ἐπιστρατεύονταν κάθε μέσο γιὰ νὰ τὰ ἐπιτύχουν.

Βεβαίως τοὺς βασανισμούς, τὶς ἐξορίες, τὶς ἐκτελέσεις, ὅμως αὐτὰ ἦταν μόνο γιὰ τοὺς ἀντιρρησίες καὶ τοὺς ἐπικίνδυνους – τὰ χειρότερα ὄπλα τὰ φύλαγαν γιὰ τὴ μάζα, γιὰ τοὺς πρόθυμους, ποὺ τοὺς παρέδιδαν στὸ δίχτυ τῆς προπαγάνδας, τῆς ἀναμόρφωσης, τοῦ ἐλέγχου τῆς κάθε τους σκέψης ὥστε νὰ συμμορφώνεται μὲ τὴν σκέψη τοῦ Κράτους. 

Τὰ ὐποκείμενα τοῦ ὁλοκληρωτικοῦ Κράτους συνθλίβονταν ὡς ἄνθρωποι, προκειμένου νὰ ἑνωθοῦν ἀδιάσπαστα μὲ τὸν κεντρικὸ σκοπὸ ποὺ εἶχε ἀνακηρυχθεῖ λόγος ὕπαρξης τῶν ἀπάντων καὶ θεμέλιο τῆς κοινωνίας. Καὶ αὐτὸς ὁ σκοπός, παρατηρεῖ ὁ Νίσμπετ, δὲν εἶναι ἀπαραίτητο νὰ εἶναι ἡ Φυλὴ ἢ τὸ Προλεταριάτο – αὐτὲς οἱ ἔννοιες, ὅσο καὶ ἂν θὰ το’θελε ἡ φιλελεύθερη δημοκρατία, δὲν ἔχουν τίποτε τὸ ἐγγενῶς ἀπολυταρχικό. Ὁ ὑπέρτατος σκοπὸς ποὺ τὸ Κράτος μεριμνᾷ νὰ διαπεράσει τὴν καρδιὰ τοῦ κάθε ὑποτελοῦς μπορεῖ νὰ εἶναι ἡ Κοινωνικὴ Δικαιοσύνη, ἡ Αὐτονομία, ἡ Ἰσότητα, καὶ κάθε ἀξία ποὺ ἡ πολιτικὴ κοινότητα θὰ θεωρήσει ὡς ἀρκετὴ γιὰ νὰ τὴν ὡθήσει νὰ παραδοθεῖ στὴν κρατικὴ χειραγώγηση – τέτοιες ἦταν ἄλλωστε καὶ οἱ ἀξίες ποὺ ἐνέπνευσαν τὸν πολιτικὸ μυστικισμὸ τοῦ Ρουσσῶ καὶ τῶν Γιακωβίνων. 

Γίνεται ἔτσι φανερὸ ὅτι οἱ φιλελεύθερες δημοκρατίες δὲν εἶναι ἀναγκαστικὰ τόσο διαφορετικὲς ἀπὸ τὰ ἀπολυταρχικὰ καθεστῶτα ὅσο καυχῶνται, γιατὶ κι αὐτὲς ἀποτελοῦνται ἀπὸ μάζες ποὺ ὑπνωτίζονται μὲ διάφορα συνθήματα, ἔστω κι ἂν τοὺς ἔχει ἀπομείνει ἕνα ἰσχνὸ περιθώριο ἐλεύθερου συσχετισμοῦ μὲ τὰ ἀπέραντα κύματα τῶν ἀγνώστων ποὺ τὶς περιτριγυρίζουν. 

Μὲ τὴν παρωδία τῶν ἀξιῶν της ἀπὸ τὰ ὁλοκληρωτικὰ καθεστῶτα καὶ τὴν ἀποκάλυψη τῆς οὐσιαστικῆς της συνάφειας μὲ αὐτά, ἡ φιλελεύθερη δημοκρατία δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ ἀναθεωρήσει ἢ νὰ καταρρεύσει. Στὸ συμπέρασμα αὐτὸ ὁ Νίσμπετ ἦταν προφητικὸς: πράγματι, λίγα χρόνια ἀργότερα, ἡ φιλελεύθερη δημοκρατία ὅπως τὴν ἤξεραν κατέρρευσε. Ὄχι ὅμως γιὰ νὰ δώσει τὴ θέση της σὲ μία κοινωνία ὅπου ἡ ποικιλομορφία τῶν ἐντόπιων ἐθίμων καὶ οἱ προστατευτικὲς στρώσεις τῶν ἐνδιάμεσων σχέσεων θὰ κέρδιζαν ἔδαφος ἔναντι τῆς μονολιθικῆς κρατικῆς ἱσχύος, ὅπως θὰ ἤθελε.

 Ἀντιθέτως, ἡ πολιτιστικὴ ἐπανάσταση τοῦ ’68 ἦταν μία ἐπανάσταση τῆς μάζας, μία ἄναρθρη κραυγὴ γιὰ τὴν περαιτέρω διάσπαση τῶν δεσμῶν τοῦ ἀτόμου μὲ τοὺς ἄλλους, τὴν περαιτέρω σκύλευση τῶν ἀναμνήσεων τῆς παραδοσιακῆς ζωῆς καὶ σκέψης, μία τυφλὴ παράδοση στὸ κράτος, τὸ ὁποῖο γιὰ τοὺς ἐξεγειρόμενους νέους ταυτιζόταν μὲ τὴν κοινωνία, ἦταν ὁ οὐσιαστικὸς ἀποδέκτης τῶν αἰτημάτων τους. 

Ὁ Νίσμπετ συνέχισε πάντως νὰ διακρίνει, στὶς τάσεις δημιουργίας αὐτόνομων ὁμάδων, ἐνίσχυσης τῶν τοπικῶν καὶ μικρῆς κλίμακας δραστηριοτήτων καὶ ὑπογράμμισης τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου ὡς κοινωνικοῦ ὄντος, τὴν ροπὴ πρὸς τὸ συντηρητισμό, ποὺ ἦταν ἡ μόνη ἔξοδος ἀπὸ ἀδιέξοδη περιδιάβαση ἀπὸ ἄτομο σὲ μάζα καὶ πίσω ξανά. Ἔτσι, ἐντόπισε ὡς ἀληθινοὺς συμμάχους τῶν συντηρητικῶν τὶς ἀναρχικὲς ὁμάδες ποὺ ἐνδιαφέρονταν γιὰ τὴν αὐτοδιαχείριση καὶ τὴν ἀντιμετώπιση τῆς διαλυτικῆς τῶν κοινωνικῶν δεσμῶν κρατικῆς ἐξουσίας.

 Καὶ μέχρι τὸ τέλος, ὁ Νίσμπετ ἐπέμενε ὁ συντηρητισμὸς ἐπιστρέφει καὶ ἤλπιζε ὅτι ἡ ἀλλαγὴ εἶναι κοντά, ὅτι ἡ ἐπανίδρυση τοῦ χαμένου πολυπολικοῦ κόσμου ποὺ γνώρισε ἡ Εὐρώπη κατὰ τὸ Μεσαίωνα θὰ ἐπανέλθει μὲ μία νέα μορφή, μὲ τὴν ἐνίσχυση τῶν αὐτόνομων πανεπιστημίων, συνδικάτων, δήμων καὶ κοινοτήτων, μὲ τὴν καθιέρωση τῆς οἰκογένειας καὶ τῆς ἐνορίας ὡς παράγοντες διαμόρφωσης τῆς καθημερινῆς ζωῆς, καὶ τὴν ὕφανση ἑνὸς δικτύου σχέσεων ποὺ μόνο αὐτὲς μποροῦν νὰ θρέψουν τὸν ἄνθρωπο, ἀνταποκρινόμενες στὴν ἀληθινὴ φύση του, ποὺ εἶναι πρωτίστως καὶ κυρίως κοινωνική.

*Η Μαρία Κορνάρου είναι τελειόφοιτη Νομικής και αρθρογραφεί τακτικά στην “Εστία” 

τῆς Μαρίας Κορνάρου*

Ὁ Ἀμερικανὸς κοινωνιολόγος Ρόμπερτ Νίσμπετ (Robert Nisbet 30 Σεπτεμβρίου 1913- 9 Σεπτεμβρίου 1996) ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς ἐπιφανέστερους συντηρητικοὺς στοχαστὲς τοῦ προηγούμενου αἰῶνα. Σὲ ἀντίθεση μὲ τὴν πλειοψηφία τῶν ἀγγλοσαξόνων καὶ ἰδίως τῶν Ἀμερικανῶν συντηρητικῶν, ὁ Ρ. Νίσμπετ ἦταν ὑπέρμαχος τῆς κοινότητας, καὶ στὴν ἀποκοπή τοῦ ἀτόμου ἀπὸ αὐτὸ τὸ θεμέλιο τῆς ὕπαρξής του, μὲ τὴν ἐπέλαση τοῦ ἀτομικισμοῦ καὶ τὴν καταστροφὴ τῶν ἀρχαίων βάσεων τῆς κοινοτικῆς ζωῆς, έντόπιζε τὰ αἴτια τῆς σύγχρονης ἀλλοτρίωσης.

Ἔτσι, τὸ ἔργο του ἦταν μία διακήρυξη τοῦ τέλους τοῦ ἀτομικισμοῦ ὅπως τὸν ξέραμε, καθῶς καὶ τῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας ὅπως αὐτὴ εἶχε διαμορφωθεῖ ἀπὸ τὸν 19ο αἰῶνα καὶ ἔπειτα: οἱ ἀξίες αὐτὲς εἶχαν πλέον ἀδειάσει ἀπὸ τὸ νόημα ποὺ κάποτε κατάφερε νὰ τὶς ὑψώσει ὡς καθοδηγητικοὺς σκοποὺς τῆς νέας πολιτικῆς ζωῆς, διαψευδόμενες ἀπὸ τὰ ἴδια τὰ πράγματα. «Ὁ ἄνθρωπος γεννιέται ἀνάμεσα σὲ ἄλλους καὶ παντοῦ εἶναι μόνος», θὰ παρέφραζε ἴσως ὁ Νίσμπετ τὸν Ρουσσῶ. Γιὰ αὐτὸ καί, ὅπως παρατηρεῖ ὁ Νίσμπετ στὴν ἀρχὴ τοῦ βασικοῦ ἔργου του, “The Quest for Community”, ἡ τάση στὶς ἀνθρωπιστικὲς ἐπιστῆμες, στὴν πολιτικὴ σκέψη, στὴν ψυχολογία καὶ στὴ θεολογία ἦταν ἡ περιγραφὴ τοῦ ἀνθρώπου ὡς κοινωνικοῦ ὄντος, καὶ φυσικὰ ἡ καταγραφὴ τῆς ὑπαρξιακῆς ἀγωνίας του, ποὺ τὸν συνόδευε ἄλλωστε, ὡς γενικὸ φαινόμενο, ἤδη ἀπὸ πολλὲς δεκαετίες. 

Ὁ Νίσμπετ προέβλεπε τὴ μαζικὴ τάση γιὰ ἀναζήτηση τῆς κοινότητας στὰ μέσα τῆς δεκαετίας τοῦ ’60, καὶ θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ πεῖ ὅτι ἡ ἱστορία τὸν ἐπιβεβαίωσε, ἀφοῦ λίγα χρόνια ἀργότερα ἦρθαν τὰ κινήματα τῶν χίππις καὶ ἡ γενικότερη πολιτιστικὴ ἐπανάσταση τοῦ ’68. Ἔτσι, τὸ συσσωρευόμενο αἴτημα γιὰ συλλογικότητα ποὺ ἔβλεπε ὁ Νίσμπετ, πῆρε σάρκα καὶ ὄστὰ –ἂν καὶ μᾶλλον δὲν ἔμοιαζε μὲ τὴ συλλογικότητα ποὺ εἶχε κατὰ νοῦ ἕνας συντηρητικὸς στοχαστής. 

Διαβάζοντας ὅμως τὸν Νίσμπετ, μποροῦμε νὰ καταλάβουμε εὐκολότερα τὴν ἔνταση τῆς ἀνάγκης ποὺ ὤθησε τοὺς Ἀμερικανοὺς νέους σὲ αὐτὲς τὶς ξέφρενες ἐκδηλώσεις ὁμαδικότητας, καὶ στὴν ἐπανεφεύρεση τῶν φιλελεύθερων ἀξιῶν ποὺ εἶχαν διδαχτεῖ ἀπὸ τὶς προηγούμενες γενιές. 

Ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος εἶναι θύμα τῆς μακρᾶς διαδικασίας μετατροπῆς του σὲ ἄτομο. Ἐπρόκειτο γιὰ μία κατάσταση ἀκριβῶς ἀντίθετη ἀπὸ αὐτὴν ποὺ ἐπικρατοῦσε κατὰ τὸν Μεσαίωνα στὴν Εὐρώπη, ὅπου τὸ ἄτομο δὲν ὑπῆρχε κὰν ὡς ἰδέα. Ὑπῆρχαν, ὅμως, μεγέθη κοινωνικοῦ συντονισμοῦ καὶ ὀργάνωσης, καὶ τὰ μεγέθη αὐτὰ ἦταν ἀκριβῶς ἀντίθετα τοῦ ἀτόμου, ἦταν δηλαδὴ συλλογικότητες: ἡ οἰκογένεια, ἡ Ἐκκλησία, οἱ συνεταιρισμοί, τὰ τάγματα τῶν ἰπποτῶν, οἱ πόλεις. 

Κάθε μία ἀπὸ αὐτὲς τὶς ὀντότητες διεπόταν ἀπὸ τὴ δική της ἀδιαμφισβήτητη τάξη ποὺ ἀντλοῦσε ἀπὸ μία πρὸ ἀμνημονεύτων χρόνων θεμελιωθεῖσα παράδοση – ὡσὰν νὰ εἶχε ἕνα δικό της μῦθο γεννέσεως. Ἔτσι, ὁ κάθε ξεχωριστὸς ἄνθρωπος – τὸ «ἄτομο» – εἶχε μία ξεκάθαρη θέση, ὑπόκειτο σὲ ἕναν ἔγκυρο καὶ ἀπαράλλαχτο τρόπο ὀργάνωσης. Δὲν τὸν ἀπειλοῦσε ἡ ἀβεβαιότητα, οὔτε ἡ ἀστάθεια, ὁ ἰλιγγιώδης μετεωρισμὸς σὲ ἕνα κενὸ καὶ ἀόριστο χῶρο, ἔτσι ἀσφαλὴς ὅπως βρισκόταν ἀνάμεσα στὰ ἄλλα μέλη τῆς συγκεκριμένης κοινωνικῆς του ὁμάδας. 

Χαρακτηριστικὸ τῆς μετάβασης ἀπὸ τοὺς μεσαιωνικοὺς στοὺς νεώτερους χρόνους ἦταν ἡ σταδιακὴ ἀποδυνάμωση αὐτῶν τῶν συλλογικῶν μονάδων κοινωνικῆς ὀργάνωσης καὶ ἡ ἐνίσχυση τοῦ ἀτόμου ὡς ἐπίδοξου ἀντικαταστάτη τους. Ἡ χαριστικὴ βολή γιὰ τὴν οὐσιαστική τους ἐξουδετέρωση ἦταν ἡ στοχοποίησή τους ἀπὸ τὴν ὀρθολογιστικὴ σκέψη τοῦ Διαφωτισμοῦ, ὡς πυλῶνες ἑνὸς συστήματος καταπίεσης, ἀνισότητας, καὶ διαιώνισης τῆς ἀδικίας. Οἱ ἀρχαῖες αὐτὲς συλλογικὲς ὀντότητες καὶ οἱ δεσμοὶ τῆς παράδοσης ποὺ διαφυλάσσονταν ἐντός τους παρομοιώθησαν τότε μὲ κλουβί, ἀπ’τὸ ὁποῖο μάχονταν νὰ ἐλευθερώσουν οἱ κήρυκες τοῦ μέλλοντος, τὴ νέα πρώτη ὕλη τῆς δικαιοσύνης: τὸ ἄτομο.

Ὁ βασικὸς παράγοντας ὅμως ποὺ κατέστησε δυνατὸ αὐτὸ τὸ αἴτημα ἀπόσπασης τοῦ ἀτόμου ἀπὸ τοὺς δεσμοὺς τῆς κοινότητας δὲν ἦταν τὰ ἐπιχειρήματα τῶν φιλοσόφων – μάλιστα, αὐτοὶ εἶχαν συχνὰ χορηγίες ἀπὸ αὐτὸ τὸν βασικὸ παράγοντα. Πρόκειται βεβαίως γιὰ τὸ κυρίαρχο κράτος, τὸ ὁποῖο καταφέρνει νὰ ἀντικαταστήσει τὶς κοινοτικὲς δομές, παίρνοντας σταδιακὰ γιὰ τὸν ἐαυτό του τὰ προνόμια καὶ ἐπωμιζόμενο τὶς ἁρμοδιότητες ποὺ ὡς τότε τοὺς ἀνῆκαν. Στερούμενες τὴν λειτουργία τους στὴν ἀνθρώπινη ζωή, οἱ μικρότερες συλλογικότητες στερήθηκαν καὶ τὸν λόγο ὕπαρξής τους, καὶ ἐπιβίωσαν μόνο ὡς φαντάσματα τοῦ παρελθόντος – θεσμοὶ μὲ βαριὰ ἱστορικὴ σημασία, ποὺ ὅμως στὸ σήμερα θὰ μποροῦσαν κάλλιστα νὰ λείπουν, καὶ τίποτε δὲν θὰ ἄλλαζε ὡς πρὸς τὴν κάλυψη τῶν βιοτικῶν ἀναγκῶν, ὡς πρὸς τὸν διακανονισμὸ τῶν ὑποθέσεων, ὡς πρὸς τὴν καθημερινὴ ζωὴ ποὺ εἶναι τελικὰ τὸ κριτήριο τῶν παραστάσεων καὶ τῶν ἀξιῶν μας. 

Ἄνοδος τοῦ κυρίαρχου κράτους, σημαίνει ἐπιπλέον συγκέντρωση τῆς ἐξουσίας καὶ ἰσοπέδωση τῶν τοπικῶν δεσμῶν, ποὺ μποροῦν νὰ ἀποβοῦν ἰδιαίτερα ἐπικίνδυνοι πρὸς αὐτήν. Ὅμως οἱ ψυχικὲς ἀνάγκες γιὰ νόημα καὶ προσανατολισμὸ δὲν ἐξαλείφθηκαν μὲ τὴν ἐξάλειψη τῶν παραδοσιακῶν δεσμῶν μὲ τοὺς ὁποίους ἦταν συνυφασμένες. Ἀπλῶς, πλέον δὲν εἶχαν ἄλλη ἐπιλογὴ γιὰ τὴν πλήρωσή τους παρὰ νὰ ἀπευθυνθοῦν στὸν νέο καὶ μοναδικὸ ἀληθινὰ ἰσχυρὸ δεσμὸ ποὺ συναντοῦσε τὸ ἄτομο ἔξω ἀπὸ τὸν ἑαυτό του: στὸ κράτος, καὶ κατ’ἐπέκταση στὰ μέλη τοῦ κράτους, τὴν πολιτικὴ κοινότητα. 

Ἔτσι, ὁ λαὸς ἀντικαθιστᾷ τὴν κοινότητα, καὶ τὸ κράτος ἀντικαθιστᾷ ἐν πολλοῖς τὴν Ἐκκλησία. Μέσα σὲ αὐτὸ τὸ νέο, μεγάλης κλίμακας τοπίο, ὑψώνονται οἱ καινούριες κοινὲς ἀξίες: ἡ ἐλευθερία, ἡ ἰσότητα, ἡ ἀδελφότητα. Οἱ ἀξίες αὐτὲς συμπίπτουν μὲ ὅλες τὶς ἁμαρτίες τῆς παλαιᾶς τάξης τοῦ πολυπολικοῦ, σταθεροῦ καὶ παραδοσιακοῦ Μεσαιωνικοῦ κόσμου. Καὶ ἡ ἐπίτευξή τους δὲν εἶναι ἀπλὴ ὑπόθεση, ἀλλὰ προϋποθέτει τὴν ἐπιστράτευση ὅλων τῶν δυνάμεων τοῦ Λεβιάθαν – καὶ τὴν ὑποταγὴ ὅλων τῶν ἀντίπαλων δυνάμεων. 

Μία ἀπὸ αὐτὲς τὶς ἀντίπαλες δυνάμεις εἶναι ἡ ἴδια ἡ ἀνθρώπινη θέληση, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ἐνσωματωθεῖ στοὺς κρατικοὺς σκοποὺς ἢ νὰ παταχθεῖ. Ἔτσι, ἡ ἐπίτευξη τῆς ἐλευθερίας ταυτίζεται μὲ τὴν πάταξη τῆς ἐλευθερίας, καθῶς τὸ παράδοξο τοῦ ἀπόλυτου κράτους ἀρχίζει νὰ ἀναδύεται ὑπὸ τὸ μανδύα τῆς Γενικῆς Βουλήσεως τοῦ Ρουσσῶ, αὐτῆς τῆς δύναμης τῆς πολιτικῆς κοινότητας ὅπως ἐκφράζεται μονοπωλιακὰ καὶ ἀναντίρρητα ἀπὸ τὸν κρατικὸ μηχανισμὸ ἔναντι τοῦ σκανδαλωδῶς ἀδύναμου ἀτόμου.

Ἡ ἐγκαθίδρυση αὐτῆς τῆς κατάστασης δημιουργεῖ τὶς βάσεις πάνω στὶς ὁποῖες στερεώνεται ἡ σύγχρονη Δυστυχία, ὅπως αὐτὴ ἀποκαλύπτεται στὸ καθεστὼς τοῦ φιλελευθερισμοῦ καὶ κορυφώνεται στὰ ἀπολυταρχικὰ καθεστῶτα τοῦ κομμουνισμοῦ καὶ τοῦ ναζισμοῦ. 

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ 

Η Μαρία Κορνάρου είναι τελειόφοιτη της Νομικής και αρθρογραφεί τακτικά στην “Εστία”